Vân Thê Pháp Vựng

雲棲法彙

Phần 12

Cổ Hàng Vân Thê Châu Hoằng đại sư trước tác

古杭雲棲袾宏大師著

Chuyển ngữ: Bửu Quang Tự đệ tử Như Ḥa

(theo bản điện tử Gia Hưng Đại Tạng Kinh của CBETA)

Giảo duyệt: Đức Phong, Diệu Âm Trịnh Lộc và Huệ Trang

 

21. Phụ Lục: Truy Môn Sùng Hạnh Lục (緇門崇行錄)

Sa-môn Châu Hoằng chùa Vân Thế đất Cổ Hàng biên tập

 

21.1. Lời tựa

 

          Tăng hỏi: “Sa-môn phụng sự điều ǵ?” Đáp: “Phụng sự đạo”. “Phụng sự đạo th́ điều ǵ là gốc?” Đáp: “Đức hạnh làm gốc!” Tăng nói: “Sao ông cố chấp quá! Lợi căn th́ dùng huệ để nhập đạo, độn căn th́ tu phước. Sa-môn quan tâm đến huệ là đủ rồi! Đức hạnh để làm ǵ?”

Tôi đáp: - Cổ nhân có nói: ‘Đức hạnh là gốc’. Lại nói: ‘Kẻ sĩ muốn đạt tới chỗ sâu xa th́ trước tiên phải đào luyện khí lượng và kiến thức’. Huống hồ đạo mầu Vô Thượng Bồ Đề, sao có thể tiếp nhận bởi kẻ chẳng phải là pháp khí ư? Sữa sư tử nếu chẳng đựng bằng b́nh lưu ly th́ b́nh sẽ nứt. Nâng chiếc đỉnh nặng vạn quân[1] mà chở bằng một con thuyền mỏng manh, thuyền chẳng lật nhào, ch́m lỉm th́ hiếm hoi lắm đấy!

Hiện thời, các sa môn hễ có chút tài mẫn tiệp, bèn dốc sức nơi giảng giải từ ngữ, dùi mài bút nghiên như Nho sĩ. Lại cao hơn nữa th́ nhặt nhạnh tàn dư từ các cơ duyên của cổ đức rồi đuổi theo tiếng vọng, bắt giữ h́nh bóng, bị những người sáng mắt cười cợt. Nghe họ nói năng vượt xa Phật, Tổ, xét đến hành vi vẫn kém xa bọn tầm thường, dung tục! Đấy chính là thói tệ cùng cực thuở Mạt Pháp vậy! V́ vậy, tôi kinh sợ, sưu tập các hạnh lành của người xưa, sao lục những điều trọng yếu, chia thành mười môn để bao quát trọn hết. Những môn nào vậy?

Do ĺa thế tục nhơ nhuốc nên gọi là Tăng; v́ thế, môn Giữ Hạnh Trong Sạch đứng đầu. Trong sạch mà chẳng nghiêm cẩn, chính là sự trong sạch của cuồng sĩ. “Thâu nhiếp thân, miệng, ư”, đó là lời dạy của chư Phật. V́ thế, tiếp đó là môn Nghiêm Chánh (nghiêm cẩn, ngay thẳng). Nghiêm chánh được thành tựu bởi sự giáo huấn của thầy, thầy là khuôn mẫu của mọi người. Do vậy, môn kế tiếp là Tôn Sư (tôn trọng thầy). Được cha mẹ sanh ra rồi mới được thầy dạy bảo, nếu bỏ sót cha mẹ tức là quên cội rễ. Giới tuy có vạn hạnh, lấy hiếu làm căn bản. V́ thế, môn tiếp theo là Hiếu Thân (hiếu thảo với cha mẹ). Trung và hiếu chẳng hai lư. Chỉ biết có cha mẹ, chẳng biết đến vua, đó là cái tâm riêng tư. Một người được vui sướng (vua được an vui) th́ ta mới được thảnh thơi nơi suối rừng. Ân vua không chi lớn bằng! V́ thế, môn kế tiếp là Trung Quân. Tận trung với bề trên, mà thiếu ân huệ với kẻ dưới, sẽ là khiếm khuyết đạo kiêm tế. Do vậy, môn tiếp theo là Từ Vật (ḷng từ bi đối với muôn vật). Ḷng từ gần với ái, do ái sanh chấp trước, gây chướng ngại cho xuất thế. Do vậy, tiếp theo là môn Cao Thượng. Cao Thượng chẳng phải là giữ thân thanh khiết, ẩn ḿnh dài lâu, ĺa bỏ chúng sanh, mà là muốn tích lũy [đạo đức] sâu dày ḥng tỏa sáng. V́ thế, môn kế tiếp là Tŕ Trọng (遲重, từ tốn, cẩn trọng). Tŕ trọng mà bám chắc vào “[thờ ơ], không làm ǵ” th́ chẳng thể được! V́ thế, môn kế tiếp là Gian Khổ. Nhọc nhằn mà chẳng có công hiệu ǵ, sẽ bị thoái thất bởi khổ nạn, do nhân quả chẳng hư luống, cho nên dùng môn Cảm Ứng để kết thúc.

Tu mười hạnh này, đức sẽ trọn đủ, mới kham nhậm là pháp khí. Đất có tốt th́ sau đó mới gieo trồng hạt giống tốt lành được. Tâm có thuần th́ sau đấy lời nói chí lư mới thấm, ngơ hầu có thể mong đạt được Vô Thượng Bồ Đề. Nếu không, chỉ là một kẻ dung tục mà thôi! Nhân đạo chẳng vẹn toàn, sao hiểu Phật đạo? Dẫu là phường lợi căn, lắm trí huệ, nhưng huệ càng nhiều, chướng càng nặng, có ích chi đâu?

Vị tăng lại nói: “Pháp của ta chẳng lập một mảy trần, mười hạnh để làm ǵ?” Tôi nói: “Ngũ Uẩn lăng xăng, Tứ Đại chộn rộn, sao bảo là chẳng có trần?” Tăng nói: “Tứ Đại vốn không, Ngũ Uẩn chẳng có”. Tôi xáng một bạt tai, bảo: “Phường học vẹt nhiều như mè, như lúa, chưa hiểu được đạo!” Tăng chẳng đáp được, giận tím mặt, đứng phắt dậy. Tôi cười bảo: “Mặt phủ đầy bụi, sao ông chẳng lau? Cẩn thận nhé! Đừng đề cao, chẳng tự ty! Đừng bàn xằng Bát Nhă, tự chuốc lấy họa ương. Đừng say đắm hư danh, hăy tu đức ḿnh, dốc hết ḷng tinh thành để dốc sức nơi đạo. Sức đạt tới cùng cực th́ tâm thông suốt; sau đấy mới biết ‘chẳng bác bỏ muôn hạnh, mà chẳng vướng mảy trần. Suốt ngày chẳng không, mà suốt ngày chẳng có’. Đó gọi là “chân huệ”, mong bọn chúng ta hăy hiểu thấu suốt cái tâm. Tôi chưa từng nghe nói tu đạo mà lại coi rẻ đức! Nay soạn quyển sách này, chỉ mong sao cứu văn thói tệ đương thời, ḥng báo đền ơn Phật. Bậc thấu hiểu sáng suốt nếu chẳng v́ người [hèn tệ soạn sách] mà vứt bỏ lời thưa tŕnh, mong sẽ xoay vần kể lại với các Thiền giả!

Ngày giữa Đông năm Vạn Lịch 13 (1585), sa-môn ở đất Hàng là Châu Hoằng viết.

 

21.2. Chánh văn

21.2.1. Hạnh trong sạch

* Chẳng làm trai hội

 

Sư Tăng Mân đời Lưu Tống[2], bảy tuổi xuất gia. Do thấu hiểu kinh nghĩa cao tột trong nước, Sư được gọi là Mân pháp sư. Sư tu bổ chùa miếu, tạo lập kinh, tượng, phóng sanh, bố thí, chưa từng mệt mỏi, bỏ dở. Nếu có ai hỏi: “Ḥa thượng tu công đức đă nhiều, nhưng chưa hề nghe thầy mở đại trai hội, sợ rằng phước sự chưa trọn vẹn”. Ngài Tăng Mân đáp: “Đại trai khó thể trọn hết lư được! Hơn nữa, gạo, rau, muối, giấm, củi, nước, than, tro, giẫm đạp, rửa ráy, nấu nướng, đều tổn thương các loài trùng nhỏ, cho nên tôi chẳng làm! Lại c̣n [để hoàn thành trai hội], phải cầu cạnh vương cung, quan phủ, nhà quyền thế, càng khó trọn hết ư được! Chẳng thà thôi đi!”

Tán rằng: Người hiện thời hễ làm phước sự, ắt mở trai hội, bảo như thế là viên măn. Thậm chí vị tăng bế quan, trong nửa kỳ sau của thời hạn bế quan, liền mưu tính trong quan pḥng, ngày đêm trù tính xếp đặt trai hội, chẳng c̣n chánh niệm nữa! Than ôi! Lời của Mân pháp sư quả thật là khuôn phép chung cho muôn đời.

 

* Được bố thí liền phân tán

 

Đời Lương, sư Huệ Khai là người xứ Hải Diêm thuộc Ngô Quận, đă từng nghe kinh luận nơi hai vị thầy là Tạng pháp sư và Mẫn pháp sư. Sư giảng diễn nổi tiếng trong cơi đời. Thái Thú Dự Chương là Tạ Duệ thỉnh Sư đến giảng kinh, dâng cúng rất hậu hĩnh. C̣n chưa về tới kinh đô, Sư đă chia ra bố thí hết sạch. Thái Thú đất Tấn An là Lưu Nghiệp biếu tặng Sư một vạn đồng, chưa đầy một ngày, Sư liền bố thí hết cho người thiếu thốn. Sư tánh t́nh phóng khoáng, chẳng câu nệ oai nghi. Quần áo dơ bẩn, nhưng chưa từng khởi ư niệm giặt giũ.

Tán rằng: Giảng pháp mà chẳng nhận cúng dường; đó gọi là Pháp Thí. Ôi! Sao có thể ai nấy đều pháp thí như ngài Huệ Khai?

 

* Trùng kêu, bụi lấp

 

Đời Lương, ngài Đạo Siêu theo học với Mân pháp sư tại chùa Linh Cơ, ở riêng một pḥng, trọn chẳng giao du với khách khứa, bè bạn. Bụi lấp kín nhà, dế gáy inh ỏi nơi vách. Trung Thư Lang[3] Trương Suất bảo: “Trùng kêu điếc tai, bụi đọng ngập gối, sao thầy có thể chẳng bận tâm chuyện này vậy?” Sư đáp: “Luôn nghe tiếng ấy, đủ thay thế tiêu, sáo. Bụi theo gió cuốn tới, tôi chưa rảnh quét dọn, đến nỗi làm phiền khách quư, tôi hổ thẹn lắm”. Trương Suất hết sức thán phục.

 

* Ẩn giấu tung tích nơi Tả Khê

 

Đời Đường, sư Huyền Lăng là cháu đời thứ sáu của Phó Đại Sĩ, thường hành Đầu Đà, nương ở bên vách đá, mé suối, được gọi là Tả Khê tôn giả. Sư ở yên trong một thất, tự cho rằng pháp giới rộng lớn. Một tấm y Uất Đa La (Uttarāsaṅga, y bảy điều) mặc hơn bốn mươi năm, một cái Ni Sư Đàn (Niṣīdana, tọa cụ) suốt đời chẳng thay đổi. Chẳng phải lúc xem kinh điển th́ không dễ dăi thắp một ngọn đèn. Chẳng phải lúc bái kiến thánh dung (đối trước Phật lễ bái) th́ không đi bừa một bước! Khi rửa bát th́ lũ vượn tranh nhau nâng đỡ; lúc tụng kinh th́ các loài chim lượn quanh. Thứ Sử Vương Chánh Dung nhiều lượt thỉnh Sư vào thành. Sư chẳng muốn đến, rốt cuộc lấy cớ bị bệnh để chối từ.

          Tán rằng: Người hiện thời đọc sách của ngài Vĩnh Gia[4], coi thường những vị như Huyền Lăng v.v… là tri kiến lệch lạc, chẳng biết đó là lời phá chấp trong một thuở của ngài Vĩnh Gia, c̣n phong thái của ngài Tả Khê chính là chuyện thường ngày [phải noi theo] của người học đạo trong hiện thời. Người sáng mắt hăy suy xét.

 

* Tiền đánh rơi chẳng ngó

 

          Đời Tùy, sư Đạo Phú lên Ích Châu, nương náu chùa Tịnh Đức. Sư đội chiếc nón to, ngồi bên vệ đường, đọc kinh dưới nón. Người qua lại, Sư chẳng kêu gọi bố thí. Có người bố thí, Sư cũng chẳng chú nguyện. Do đường vắng, đă nhiều năm chẳng được ǵ. Có người nói: “Phía Tây Bắc của thành đông người, được bố thí nhiều, sao Sư lại ở nơi đây?” Sư đáp: “Một, hai đồng đủ để duy tŕ thân mạng, lại cần nhiều để làm ǵ?” Thứ Sử Lăng Châu Triệu Trọng Thư là một gă quan gian ác đă ba đời, rất thiếu ḷng tín kính, nghe chuyện bèn cố ư đến đó. Hắn cưỡi ngựa đi qua, giả vờ làm rơi một xâu tiền. Đạo Phú vẫn điềm nhiên đọc kinh, mắt chưa từng liếc nh́n. Khi đi xa rồi, Trọng Thư sai người quay lại lấy tiền, Đạo Phú cũng chẳng ngó tới. Trọng Thư bèn hỏi: “Sư suốt ngày xin được có một đồng, thấy người khác cầm xâu tiền trên mặt đất đi, sao chẳng ngăn lại?” Đáp: “Chẳng phải là vật của bần đạo, lẽ đâu nhận quàng?” Trọng Thư xuống ngựa đảnh lễ, tạ lỗi, thán phục mà đi.

 

* Chẳng tích trữ áo cơm

 

Đời Đường, sư Thông Huệ xuất gia lúc ba mươi tuổi, vào núi Thái Bạch, chẳng mang theo lương thực. Sư hái quả rừng, khát th́ uống nước suối, nghỉ th́ dựa vào cây, ngồi hay đứng đều Thiền tư. Trải qua năm năm, do Sư dùng gỗ đập vỡ cục đất, cục đất vỡ tan th́ Sư sáng suốt đại ngộ. Tuổi già, Sư chỉ có một cái xiêm, một cái mền, đi một đôi giày gai suốt hai mươi năm. Áo vải chằm may nhiều lớp, Đông, Hè chẳng thay đổi.

 

* Chẳng nhớ của cải được bố thí

 

Đời Đường, sư Tĩnh Lâm người xứ Hoa Nguyên thuộc Kinh Triệu, đạo phong vang dội, đồ cúng dường đưa đến mỗi ngày, Sư đều giao phó cho các thị giả, miệng chẳng hỏi đến nữa. Về sau, Sư muốn làm phước, mới tiếc nuối chẳng có tiền tài. Thị giả lấy ra, Tĩnh Lâm nói: “Ta trọn chẳng nhớ có món tiền này!” Sư suốt đời hễ áo rách bèn dùng giấy vá lại.

 

* Cửa chẳng đóng chặt

 

Đời Đường, sư Trí Tắc là người Trường An thuộc Ung Châu, tánh t́nh phóng khoáng, chẳng câu nệ. Sư luôn mặc áo rách vá chằng vá đụp, xiêm chỉ phủ qua gối. Trong pḥng, chỉ có một cái giường đơn, ngoài cái bát sành và th́a gỗ ra, chẳng có vật ǵ khác! Sư sống trong một căn pḥng, cửa chẳng hề cài đóng. Mọi người gọi Sư là cuồng. Trí Tắc than rằng: “Kẻ gọi ta là cuồng, chẳng biết chính họ là cuồng! Đă xuất gia ĺa tục, v́ cơm áo mà đi, ở bị ngăn ngại. Đóng cửa, khóa rương tốn phí thời gian, rối loạn sự nghiệp. Đủ thứ tom góp, nhọc nhằn chẳng yên! Đó chẳng phải là cuồng th́ không c̣n ǵ là cuồng nữa!”

 

* Người khác ngỡ là tôi tớ

 

Đời Đường, sư Thừa Viễn thoạt đầu học tại Thành Đô, sau trụ tại vách đá Tây Nam ở Hành Sơn. Người khác tặng thức ăn th́ ăn, chẳng ai cho th́ hái cỏ cây mà thôi. Có người ngưỡng mộ đến t́m, gặp Ngài trong hang núi, thân c̣m cơi, mặt lem luốc, tự đội củi rơm, cho đó là kẻ hầu bèn coi thường, chẳng biết đó chính là Thừa Viễn. Đường Đại Tông nghe danh Sư, đặt tên cho chỗ Sư ở là Ban Châu Đạo Tràng. Cơi đời xưng tụng Sư là Liên Xă Tam Tổ.

Tán rằng: Dựng lều tranh mà ngỡ là điện đường của vua Nghiêu nơi thôn xá. Y phục rách rưới mà như h́nh tích của vua Đại Vũ thể hiện nơi kẻ tại chốn hoang vu. Huống hồ Thích Tử là kẻ dùng bát và áo chằm để duy tŕ cái thân ư? Nay có kẻ ăn mặc xa xỉ, sắm sửa, tích cóp, chỉ sợ kẻ khác chẳng biết, lại c̣n dương dương tự đắc phô phang trong xóm làng, cũng chẳng nên hổ thẹn đôi chút ư?

 

* Áo bằng lá sen, ăn lá tùng

 

Đời Đường, thiền sư Đại Mai Pháp Thường đạt được ư chỉ “tâm chính là Phật” của Mă đại sư (Mă Tổ Đạo Nhất), ẩn cư trong núi, chẳng ai hay biết. Diêm quan (vị quan quản lư việc buôn bán muối trong châu quận ấy) gởi thư vời thỉnh, Sư từ chối chẳng đi, gởi kèm bài kệ rằng: “Nhất tŕ hà diệp y vô tận, sổ thụ tùng hoa thực hữu dư. Cang bị thế nhân tri trụ xứ, hựu di mao xá nhập thâm cư” (Một ao sen lá, khôn cùng áo. Mấy gốc hoa tùng, ăn vẫn dư. Vừa bị người đời hay chốn ở. Lại dời lều cỏ, ẩn sâu hơn).

 

* Nai và chim chóc làm bạn

 

          Đời Hậu Châu[5], sư Hành Nhân ẩn cư tại Phật Thủ Nham thuộc Lư Sơn. Cứ mỗi đêm khuya, có một con hươu và một con trĩ đến nương náu bên cạnh thạch thất, nhu thuận, thân thiết như bạn bè, trọn chẳng ngờ vực, sợ hăi! Hành Nhân suốt đời chẳng nuôi đệ tử, có vị tăng ở am bên cạnh giúp hầu hạ. Một hôm, Sư bảo: “Cuốn rèm lên, ta sắp đi”. Rèm vừa móc lên xong, Hành Nhân xuống giường, đi mấy bước, đứng sững rồi qua đời.

Tán rằng: Kẻ nhiều tham dục lúc chết lại càng bám víu, thậm chí chia hương, bán giày mà vẫn vương vấn, chẳng thể buông xuống. Không riêng ǵ người trong Thế Đế, Thích Tử cũng có kẻ như thế đó! Hành Nhân suốt đời khí tiết thanh cao bức người, lúc thoát hóa như đùa bỡn, cũng chẳng phải là chuyện đáng nên như thế ư?

 

* Thiểu dục tri túc

 

Thiền sư Hoằng Giác đời Đường răn nhắc đồ chúng rằng: “Các ngươi đă xuất gia, như tội nhân thoát khỏi ngục tù, hăy thiểu dục tri túc, đừng tham vinh hoa trong cơi đời, hăy nhẫn nại đói, khát, giữ chí nơi vô vi. Đă được ở trong Phật pháp, dẫu mười đời chín chết vẫn đừng buông bỏ”.

 

* Răn dạy đại chúng quy ước thanh tu

 

Thiền sư Từ Thọ Hoài Thâm đời Tống khai thị đại chúng trong buổi tiểu tham rằng: “Quên danh lợi, cam tâm đạm bạc, tâm thế gian nhẹ ít, đạo niệm tự nhiên sâu đậm. Ḥa thượng Biên Đảm Sơn suốt đời nhặt hạt sồi làm thức ăn. Vĩnh Gia đại sư chẳng ăn rau dưới lưỡi cuốc. Cao tăng Huệ Hưu suốt ba mươi năm chỉ đi một đôi giày cỏ. Gặp chỗ đất mềm th́ đi chân trần. Nay các ngươi thọ dụng đủ thứ, chưa đói đă ăn, chưa lạnh đă đắp áo, chưa bẩn đă tắm, chưa buồn ngủ đă ngủ, đạo nhăn chưa sáng, lậu hoặc chưa dứt, làm sao tiêu [của tín thí] cho được?”

 

* Áo chằm, ăn một bữa

 

Đời Đường, sư Huệ Hy chỉ sống một ḿnh, chẳng nuôi thị giả, mỗi ngày chỉ ăn một bữa, chẳng nhận người khác bố thí. Mặt đất trong pḥng chỉ có một vết chân đi lại, xung quanh đều bị rêu phong. Chỉ có chỗ ngồi ở giữa chơng [là sạch sẽ], chứ hai đầu bụi phủ đầy như bị bỏ hoang lâu ngày. Sư quần áo rách rưới, tồi tàn, chỉ cốt sao đủ tránh gió, rét. Mùa đông mặc áo vá chằm vá đụp, mùa Hè th́ treo lên xà. Có người nghe danh Ngài t́m tới pḥng Ngài tham yết, săn đón nhiều ngày mới được gặp mặt.

 

* Riêng giữ tử quan

 

Thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu đời Nguyên ở núi Long Tu chín năm, buộc cành cây làm am, Đông, Hạ chỉ có một bộ áo chằm. Về sau, Sư đến động đá nơi vách Tây núi Thiên Mục, dựng một gian pḥng hẹp như cái thuyền, đề bảng là Tử Khuyết (cửa chết). Trên th́ nước nhỏ giọt, dưới th́ lầy lội, gió mưa vùi dập, trọn chẳng có người hầu hạ, dẹp bỏ các vật dụng cần thiết cho cuộc sống, chẳng tắm rửa, không cạo tóc, cắt vại đất làm cái niêu nấu ăn, hai ba ngày ăn một bữa, vẫn điềm nhiên. Hang động [nơi Sư ở] nếu chẳng có thang, sẽ chẳng thể lên. Sư cất thang để đoạn duyên, ngay cả đệ tử cũng hiếm khi gặp gỡ.

Tán rằng: Trời treo chín tầng mây, vách núi dựng muôn nhận. Trước có Hy công (sư Huệ Hy), sau có ông cụ này, thật sự siêu tuyệt trần ai! Xưa kia, tôi lên Thiên Mục, vào động Trương Công, cúi nh́n vách đá ngàn trượng, tham phỏng di tích của Tử Khuyết, chiêm ngưỡng oai dung của Sư rạng rỡ như ở ngay trước mắt. Tự buồn bă v́ sanh muộn mà chẳng được thân cận. Do vậy, ứa lệ hồi lâu!

 

* Tổng luận

 

Tỳ-kheo trong tiếng Hán là Khất Sĩ. Tự nuôi sống thanh tịnh, nên gọi là Khất Sĩ. Nhưng mong cầu nhiều, tích trữ nhiều, lo toan nhiều, há cũng chẳng trái nghịch cái danh ư? Các vị từ Mân pháp sư trở xuống, ngàn năm qua cho đến hiện thời, phong thái lưu truyền chẳng mất. Đă nghe phong thái ấy mà chẳng hưng khởi, há c̣n đáng là tỳ-kheo nữa chăng?

 

21.2.2. Hạnh nghiêm chánh

* Cấm tuyệt nữ ni

 

Đời Tùy, ngài Linh Dụ là người xứ Định Châu, xếp đồ chúng thành hai đường (tăng và ni riêng biệt), lựa ra những kẻ ngôn hạnh chưa trọn vẹn hoặc tiếm lạm để quở trách. Sư thề chẳng cho nữ ni thọ giới, khi hoằng pháp th́ họ mới được phép vào chùa, nhưng phải là vào sau, ra trước, chẳng cho họ bước chân vào pḥng của Sư. Sa-di thọ Cụ Túc Giới ắt đợi đến khi các vị thầy chứng minh khác đă đến mới cho vào đàn. Sư suốt đời mặc áo chằm bằng vải, vạt xiêm rủ cách mắt cá chân bốn ngón tay. Ống tay áo chỉ phủ ngang khuỷu tay. Thấy ai mặc áo quần quá mức xa hoa, Sư liền cắt ngay giữa đại chúng.

 

* Dứt bặt đùa giỡn từ bé

 

Pháp sư Huyền Trang đời Đường, họ Trần, là hậu duệ của Thái Khâu Công[6] nhà Hán, theo anh là Tố pháp sư[7] xuất gia. Lúc mười một tuổi, Sư đă tụng kinh Duy Ma và Pháp Hoa, [tánh cách] trác tuyệt, cứng cỏi, ngay thẳng, chẳng hùa theo thói đời. Sư thấy các sa-di đùa bỡn, chơi giỡn, bèn bảo: “Kinh chẳng nói đó sao? Xuất gia là v́ pháp vô vi, há c̣n chơi tṛ trẻ nít? Đáng gọi là chôn vùi luống uổng trăm năm”. Người hiểu biết đều nhận biết Sư là bậc pháp khí đức hạnh bất phàm.

Tán rằng: Tuổi thơ ấu mà có đức hạnh cao tuyệt, nếu chẳng phải là do thiên phú độc tôn, chắc là do tập khí từ đời trước chẳng quên vậy. Biết điều này, sẽ có thể biện định đời sau ngay từ ngày nay.

 

* Giáo huấn thị giả nghiêm ngặt

 

Đời Đường, sư Trí Chánh người xứ An Hỷ thuộc Định Châu. Trong năm Khai Hoàng thứ mười (590), Sư vâng chiếu trụ tại chùa Thắng Quang. Sau thời Nhân Thọ[8], Sư vào chùa Chí Tướng ở Chung Nam Sơn, làm bạn với Uyên pháp sư. Suốt hai mươi tám năm, chẳng dính líu chuyện đời. Đệ tử là Trí Hiện vâng giữ pháp giáo. Mỗi khi sư Trí Chánh trước tác, Sư ngồi ngay ngắn, tư duy, Trí Hiện cầm giấy bút đứng hầu. Hễ Trí Chánh nói điều ǵ, Trí Hiện liền chép ngay. Trải qua nhiều năm, [Trí Hiện] chưa từng được cho phép ngồi. Một hôm, Trí Hiện chân tê, tim mệt, bất giác ngă lăn ra đất, Trí Chánh quát mắng: “Người xưa co chân đứng suốt bảy ngày, nay ngươi mới đứng đă ngă lăn. Đó là v́ tâm khinh mạn vậy!” Nghiêm khắc như thế đó!

Tán rằng: Ngă nhào xuống đất mà c̣n bị quở mắng, chẳng phải là quá đáng ư? Than ôi! Cổ nhân vong thân v́ pháp. Thiếu Thất [tuyết ngập] đến eo, cửa Tŕnh ba thước[9], vẫn chưa phải là quá quắt. Nay có kẻ ngồi để luận đạo c̣n mệt chán! Chuyện “thầy nghiêm khắc, tôn trọng đạo” bị vùi lấp đă lâu rồi, đáng xót thay!

 

* Đập nát đồ đựng rượu

 

Đời Đường, sư Huyền Giám người xứ Cao B́nh thuộc Trạch Châu. Sư tánh bộc trực, thẳng thắn, hễ thấy chuyện chẳng đúng pháp, ắt chỉ mặt quở trách, chẳng sợ cường quyền. [Nhà chùa] nhiều lần trùng tu, xây cất, thợ thuyền rất đông. Hễ có kẻ mang rượu tới, Sư liền ngăn lại, bảo: “Ta làm ǵ ắt đều phải đúng pháp. Thà cho thợ nghỉ việc, chẳng cho phép uống rượu”. Lúc bấy giờ, chùa Thanh Hóa đang tu bổ điện Phật, kẻ hào tộc trong châu là Tôn Nghĩa đưa tới hai xe rượu. Ngài Huyền Giám liền đập vỡ các ṿ rượu, khiến rượu chảy lênh láng ra đất. Tôn Nghĩa hết sức tức giận, định hôm sau sẽ đến gây rối, nhưng đêm đó, hắn mộng thấy có người cầm dao đe dọa. Tỉnh giấc, hắn đích thân đến sám hối!

Tán rằng: Hiện thời, thợ thuyền làm công không chỉ uống rượu mà c̣n ăn đồ tanh tưởi! C̣n như cất nóc, đặt kèo, tế thần, đăi khách… lại c̣n giết mổ, thui nấu! Thiên đường chưa đến, địa ngục đă thành trước, há có phải là nói suông ư? Những người trông nom việc xây cất hăy nên đau đáu răn dè!

 

* Chẳng gặp phụ nữ

 

Đời Đường, sư Đạo Lâm người xứ Hợp Dương thuộc Đồng Châu. Sư xuất gia lúc ba mươi lăm tuổi, vào chốn hang sâu trong núi Thái Bạch để ẩn cư. Vua sắc truyền Sư trụ tŕ chùa Đại Hưng Quốc. Không lâu sau, Sư trốn về phía Nam của Lương Sơn. Từ lúc sanh ra cho đến khi mất, Sư luôn chú trọng kiệm ước. V́ cho rằng nữ nhân là cội gốc sanh đắm nhiễm, Sư suốt đời chẳng gặp mặt họ, chẳng v́ họ thuyết pháp, chẳng nhận thức ăn của họ, chẳng cho họ bước vào pḥng. Lúc lâm chung, có người đến hỏi thăm bệnh, Sư cách vách ngầm biết, đă ngăn lại từ xa, nhất định không chịu gặp mặt!

Tán rằng: Giới luật cũng cho phép v́ phụ nữ thuyết pháp, chỉ là không được lộ răng và chẳng được nói nhiều; c̣n vị lăo tăng này tuyệt đối chẳng thuyết pháp, tợ hồ nghiêm ngặt quá mức! Nhưng đời Mạt Pháp suy đồi, chẳng lo Ngài không thuyết pháp cho phụ nữ, chỉ lo do thuyết pháp mà thành đắm nhiễm. Một vị lăo tăng như thế đúng là đáng làm khuôn mẫu cho hàng hậu tấn!

 

* Tận lực bảo vệ điện đường

 

Đời Đường, sư Huệ Chủ là người huyện Vĩnh Quy, Thỉ Châu. Sư chuyên tinh Luật học, ở chùa Thanh Lâm. Thuở đó, Lăng Dương Công[10] đến làm quan tại Ích Châu, vốn ít tín tâm, đem theo hơn một trăm con lừa thồ chở đồ vào chùa, xếp vào Phật điện, giảng đường, tăng pḥng, chẳng ai dám chống lại. Ngài Huệ Chủ từ thôn trang trở lại, thấy cảnh uế tạp ấy, liền vào pḥng lấy tích trượng và ba y bước ra, than rằng: “Sống chết là ngày hôm nay!” Ngài giơ trượng đập lũ lừa, la, chúng đồng loạt ngă lăn như đă chết. Huệ Chủ tự tay ném chúng xuống hố. Huyện quan hết sức kinh hăi, bắt giữ Huệ Chủ để cáo trạng. Lăng Dương vui mừng nói: “Nhờ có Luật sư phá tánh keo tham của ta, lợi ích to lớn sâu xa”. Ông ta gởi tặng mười cân trầm hương và mười tấm lụa quư. Về sau, trở về kinh đô, ông ta đă thọ Bồ Tát giới với Sư.

 

* Tẫn xuất ni sư có thế lực

 

          Đời Đường, sư Huệ Măn là người Ung Xuyên, bảy tuổi xuất gia. Về sau, Sư vâng chiếu trụ tŕ chùa Hoằng Tế. Khi đó, ni chúng chùa Chứng Quả ra vào cung cấm, chiếm chùa của tăng nhân làm am. Huệ Măn tập hợp đại chúng tẫn xuất họ. Các ni sư kiện lên Đông Cung, [triều đ́nh] sai Chiêm Sự[11] Đỗ Chánh Luân giải quyết chuyện tẫn xuất này. Huệ Măn chấp pháp, chẳng vâng theo, mọi người sợ mắc họa nên cưỡng ép Sư giải trừ việc đó. Huệ Măn thở dài, chẳng vui suốt nhiều ngày. Sau này, các bà ni đến chỗ Huệ Măn xin lỗi, Huệ Măn trọn chẳng ngó ngàng!

 

* Chẳng nhận sách tiên

 

Đời Đường, sư Pháp Thường người xứ Tương Dương, tánh cương nghị, mẫn tiệp, mặc áo chằm, đeo đăy đựng bát, dốc chí giữ trọn trai giới. Trong niên hiệu Trinh Nguyên, Sư từ Thiên Thai đến Mai Sơn, Mai Sơn là chỗ ẩn cư cũ của Mai Phước[12]. Pháp Thường ở nhờ nơi đó, mộng thấy thần nhân bảo: “Sư chẳng phải là kẻ b́nh phàm, trong kho đá này có thánh thư, Sư nhận lấy, học theo sẽ làm chủ của hạ giới. Nếu không th́ cũng làm thầy của đế vương”. Pháp Thường đáp: “Đó chẳng phải là thứ ta ưa thích. Xưa kia, Tăng Trù chẳng ngó ngàng kinh tiên, sách ấy tự mất. Ta chỉ lấy Niết Bàn làm niềm vui mà thôi!” Thần nhân thán phục.

 

* Đóng cửa cự tuyệt con

 

Sư Tùng Gián đời Đường là người xứ Nam Dương. Tuổi tráng niên xuất gia, đốn ngộ huyền lư. Gặp lúc Phật pháp bị bức hại thời Hội Xương[13], Sư ẩn cư trong nhà riêng của họ Hoàng Phủ. Đầu niên hiệu Đại Trung, Phật giáo phục hưng, Sư trở về chốn cũ ở Lạc Ấp. Con trai Sư từ Quảng Lăng tới thăm, gặp Tùng Gián ở cửa viện mà chẳng nhận ra, bèn hỏi rằng: “Đại đức Tùng Gián ở đâu?” Tùng Gián chỉ về hướng Đông Nam. Con đi rồi, Sư đóng chặt cửa chẳng ra, cắt ái như thế đó.

 

* Dâng biểu kháng nghị, chẳng khuất phục

 

Đời Đường, sư Trí Thật đời Đường sống ở Lạc Hạ. Khi đó, Đường Thái Tông ngự giá đất Lạc, hạ chiếu chỉ xếp vị trí đạo sĩ ở trước tăng nhân. Sa-môn tại kinh thành dâng lời can ngăn, nhưng cơ quan quản trị không chấp thuận. Trí Thật theo xa giá, dâng biểu cực lực tâu tŕnh, luận định những điểm sai trái ấy. Vua sai tể tướng Sầm Văn Bổn truyền chỉ giải tán; Trí Thật cố chấp, chẳng vâng chiếu. Vua nổi giận lôi đ́nh, sai đánh trượng Trí Thật tại sân chầu, lột áo, đuổi làm dân thường, đày Sư ra Lănh Nam. Có kẻ chê cười Sư chẳng biết cân nhắc tiến thoái, Trí Thật nói: “Tôi cố nhiên biết t́nh thế chẳng thể làm ǵ được, sở dĩ tranh đấu là muốn cho người đời sau biết Đại Đường có tăng nhân mà thôi!” Người nghe đều than thở!

 

* Pḥng vệ cái tâm, ĺa lỗi

 

Thiền sư Thiện Bổn ở Biện Kinh thời Triệu Tống, họ Đổng, là hậu duệ của Đổng Trọng Thư. Sư đọc rộng tột cùng các sách, nương theo thiền sư Viên Chiếu Tông Bổn xuống tóc. Dưới triều Tống Triết Tông, Sư trụ tŕ chùa Pháp Vân, được ban hiệu là Đại Thông. Thường ngày Sư đi đứng, nh́n thẳng, chẳng chớp mắt. Ở trong đại chúng, suốt ba mươi năm chưa từng dễ dăi cười cợt. Phàm những nơi Sư ở, hễ thấy tượng Phật, Bồ Tát đứng, trọn chẳng dám ngồi; rau quả nếu lấy tên thịt cá để gọi th́ không ăn. Sư pḥng vệ cái tâm, ĺa lỗi đại khái là như thế. Ngày Giáp Tư tháng Chạp năm Đại Quán thứ ba (1109) đời Tống Huy Tông, Sư bỗng bảo với người chung quanh rằng: “Chỉ có ba ngày nữa!” Sau đó, Sư thị tịch. Cơi đời gọi Ngài là Đại Bổn hoặc Tiểu Bổn.

Tán rằng: Ngừa giữ cái tâm như thế, người xưa xưng tụng là bậc thánh hiền, hiện thời lại chê là gàn dở! Xót thay!

 

* Khoanh tay suốt đêm

         

Thiền sư Viên Thông Cư Nột đời Triệu Tống thường nhập Định. Thoạt đầu, Sư xếp tay nhàn nhă, tới nửa đêm, dần dần nâng cao hơn cho tới tận ngực. Thị giả thường nh́n theo đó để canh chừng gà gáy.

 

* Chẳng bàn chuyện đời

 

Thiền sư Quang Hiếu An đời Tống, trụ tại chùa Thanh Thái. Trong Định, Sư thấy hai vị tăng dựa lan can nói chuyện. Thoạt đầu, có thiên thần vây quanh bảo vệ, lắng nghe. Lâu dần, họ tản đi. Chốc sau, ác quỷ đến thóa mạ, lại c̣n xóa sạch dấu chân họ. Hỏi nguyên cớ, th́ ra hai vị tăng đó thoạt đầu đàm luận Phật pháp. Kế đó, tán chuyện gẫu, cuối cùng bàn bạc chuyện kiếm sống. Từ đó, ngài Quang Hiếu An suốt đời chưa từng bàn chuyện đời.

Tán rằng: Cổ nhân v́ sanh tử mà hành cước, hễ gặp được thầy bạn liền vội vàng bàn bạc chuyện ấy, rảnh đâu để bàn luận chuyện khác! Người đời nay suốt ngày tán nhảm, cầu được như hai vị tăng ấy c̣n chưa thể được! Quỷ thần ở bên cạnh sẽ lại như thế nào? Ôi! Cũng đáng sợ thay!

 

* Tổng luận

 

Có người nói: “Lục Ḥa th́ gọi là Tăng, Tăng lại c̣n hành nhẫn nhục. Hăy nên đừng chấp giữ quá nghiêm”. Họ chẳng biết cái mà tôi gọi là “nghiêm” đó, chẳng phải là nghiêm trong nghiêm ngặt, dữ dằn, mà nghiêm trong “nghiêm chánh”. Dùng nghiêm chánh để nhiếp tâm th́ tâm địa đoan chánh; dùng nghiêm chánh để giữ pháp tắc th́ pháp môn được kiến lập. Nếu biểu hiện sự lạ lùng, đặc biệt để mong được ca ngợi, lộ vẻ hung ác để ra oai; sẽ khác biệt một trời một vực so với sự nghiêm chánh chân thật trong hiện thời. Tăng sĩ chẳng thể không biện định rơ ràng!

 

21.2.3. Hạnh tôn sư

* Làm việc nặng ở điền trang

 

Pháp sư Đạo An thời Tấn, mười hai tuổi xuất gia. Sư bẩm tánh thông minh, mẫn tiệp, nhưng dung mạo rất xấu, chẳng được thầy coi trọng, sai đi làm ruộng suốt ba năm. Sư cần cù, chịu khó, chưa từng có vẻ oán hận. Mấy năm sau, Sư mới đến thưa với thầy xin kinh điển. Thầy đưa cho một quyển Biện Ư Kinh khoảng năm ngàn chữ. Đạo An mang kinh ra đồng, xem kinh trong lúc nghỉ trưa, tối trở về xin đổi kinh khác. Thầy nói: “Kinh hôm qua chưa đọc, lại cầu kinh khác à?” Thưa: “Con đă học thuộc ngay hôm nay rồi”. Thầy tuy lấy làm lạ, vẫn chưa tin, bèn đưa một quyển Thành Cụ Quang Minh Kinh chừng một vạn chữ. Đạo An mang đi như lần trước, tối lại đem trả. Thầy bắt tụng lại, chẳng sai một chữ. Thầy mới kinh ngạc, tán thán.

Tán rằng: Ngài Đạo An chính là khuôn vàng thước ngọc chốn tùng lâm. Bị sai đi cày bừa mà siêng năng, chẳng oán thán. Kẻ đệ tử hiện thời mới có chút tài vặt, hễ lễ nghĩa phai nhạt bèn bỏ đi ngay, huống c̣n nhọc nhằn làm ruộng ư? Huống c̣n vất vả làm ruộng lâu dài ư? Do vậy, tôi ba lượt cảm thán!

 

* Chịu đ̣n c̣n tự trách

 

Đời Tấn, sư Pháp Ngộ thờ ngài Đạo An làm thầy. Về sau, Sư ở chùa Trường Sa thuộc Giang Lăng, giảng nói các kinh, người theo học hơn bốn trăm người. Khi đó, có một vị tăng uống rượu bị Pháp Ngộ phạt, nhưng chưa trục xuất. Ngài Đạo An từ xa nghe biết, lấy ống trúc đựng một chiếc roi mây phong kín, gởi cho Pháp Ngộ. Pháp Ngộ mở niêm phong, thấy roi mây, liền nói: “Đây là do ông Tăng uống rượu. Ta dạy dỗ không siêng gắng, khiến thầy từ xa phải lo lắng”. Liền đánh chuông, triệu tập đại chúng, đặt ống trúc trước mặt, đốt hương kính lễ, phủ phục, sai duy-na đánh Sư ba roi, rơi nước mắt, tự trách. Đạo, tục trong vùng không ai chẳng cảm thán. Do vậy người siêng năng hành đạo nghiệp rất đông!

Tán rằng: Ôi! Nếu người hiện thời mở bức thư của ngài Đạo An ra, chẳng đập nát ống tre, bẻ roi, mắng nhiếc th́ hiếm lắm! Thầy thánh, tṛ hiền, trải ngàn năm sau tôi vẫn thấy hai vị này tuyệt diệu!

 

* V́ thầy lễ sám

 

Đời Tấn, sư Pháp Khoáng là người xứ Hạ Ph́, sớm mồ côi cha mẹ, phụng sự mẹ kế nổi tiếng hiếu thảo. Về sau, Sư xuất gia, làm đệ tử của sa-môn Đàm Ấn. Ngài Đàm Ấn từng bị bệnh nguy ngập. Đạo Khoáng suốt bảy ngày, bảy đêm dốc ḷng thành lễ sám, cầu nguyện. Tới ngày thứ bảy, bỗng thấy quang minh năm màu chiếu vào cửa pḥng Đàm Ấn, Đàm Ấn dường như cảm thấy có người lấy tay lay ḿnh, bệnh khổ liền hết sạch.

 

* Đứng ngập gối trong tuyết

 

Thời Bắc Ngụy, ngài Thần Quang học thức lẫn hiểu biết đứng đầu thiên hạ. Đạt Ma đại sư từ Tây Vực đến [Trung Nguyên], [Thần Quang] đến xin học đạo. Đạt Ma chưa hề nói chuyện với Sư. Một tối, tuyết rơi nặng, Thần Quang đứng ngoài thềm viện, tới sáng, tuyết phủ quá gối. Tổ Đạt Ma ngó thấy, hỏi: “Đứng trong tuyết đă lâu, muốn cầu chuyện ǵ?” Thần Quang khóc thưa: “Chỉ mong ḥa thượng mở cửa cam lộ, rộng độ các phẩm”. Đạt Ma nói: “Diệu đạo vô thượng của chư Phật phải trải qua vô lượng kiếp siêng ṛng, chuyện khó làm mà có thể làm được, chuyện khó nhẫn mà có thể nhẫn, vẫn chưa thể đạt tới! Nay ngươi dùng cái tâm hời hợt, nông cạn mong cầu chân thừa, chỉ uổng công phí sức mà thôi”. Thần Quang nghe răn dạy, liền dùng đao tự chặt cánh tay đặt trước mặt Đạt Ma. Đạt Ma bảo: “Chư Phật cầu đạo, v́ pháp mà quên ḿnh, nay ngươi chặt tay, cũng có thể cầu được!” Thần Quang thưa: “Tâm con chưa an, xin thầy an tâm cho con”. Đạt-ma bảo: “Đem cái tâm tới đây, ta sẽ an cho”. Thần Quang nói: “Con t́m tâm trọn chẳng thể được!” Đạt Ma bảo: “Ta đă an tâm cho ngươi rồi đó”. Ngài bèn truyền pháp [cho Thần Quang] làm Nhị Tổ.

Tán rằng: Nhị Tổ đắc pháp là do ḷng tinh thành đă đạt tới mức cùng cực, cơ duyên đă chín muồi, cho nên mới khế hợp như mũi kim găm trúng hạt cải, chẳng phải cứ ắt phải chặt tay! Kẻ si phỏng theo, đến nỗi dốc sức nơi đao thớt! Ôi! Truyền pháp cứ ắt phải chặt tay th́ chư Tổ thân thể chẳng toàn vẹn. Thành Phật ắt phải đốt thân th́ chư thánh không ai sống sót. Hăy chặt cánh tay phiền năo, đốt cái thân vô minh, mong các Thiền giả hăy gắng công!

 

* Ĺa thầy bèn hối hận, tự trách

 

Đời Đường, sư Thanh Giang đă ngộ [cơi đời] như bọt nước, như huyễn hóa từ bé, bèn lễ Đàm Nhất luật sư làm Thân Giáo Sư (Ḥa Thượng). Sư đọc tụng kinh pháp, hễ chạm vào mắt liền thông hiểu. Người hiểu biết liền bảo: “Đây là con thiên lư mă trong chốn truy môn (cửa Phật)”. Sư từng có chút trái ư với thầy, bèn bỏ đi tham học các phương. Trải qua các pháp hội, tự trách rằng: “Đi khắp nửa thiên hạ, [mới biết] người như Bổn Sư của ta hiếm hoi lắm thay!” Bèn trở về chỗ thầy. Ngay trong lúc tăng chúng tụ tập, Sư đội roi gai, xướng rằng: “Con là… lại xin gởi thân nơi ḥa thượng, chỉ mong thầy nhiếp thọ”. Khi đó, ngài Đàm Nhất mắng mỏ, Thanh Giang khóc ṛng, sám hối: “Niệm trước vô tri, tâm sau đă ngộ, cúi xin ḥa thượng đại từ đại bi, ban cho hoan hỷ”. Xót xa cầu khẩn bốn lượt, ngài Đàm Nhất thương xót, bèn nhận làm thầy tṛ như trước. Khi ngài Đàm Nhất mất, Sư đến yết kiến Trung quốc sư (Nam Dương Huệ Trung), được ngầm truyền tâm yếu.

Tán rằng: Bỏ bậc thánh hiền rồi biết sai, ngay trong khi bị quở mắng chẳng ngă ḷng, đáng gọi là sáng suốt lại c̣n chân thành. Cuối cùng, được truyền tâm ấn, há chẳng có duyên do ư? Phường tín tâm nông cạn, hễ gặp chuyện hiềm khích nhỏ bèn bỏ đi măi chẳng quay lại, bị quở mắng đôi chút bèn ôm hận chẳng quên, uổng công gặp minh sư, rốt cuộc có ích ǵ? Giống như gặp vua mà chẳng có được một chức quan nào, đáng tiếc thay!

 

* Đón về để nơi pḥng ngủ chánh

 

Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư đời Đường đắc pháp nơi ngài Đạo Ngô, về sau, ẩn cư ở Lưu Dương. Ngài Động Sơn từng gọi Sư là “Lưu Dương cổ Phật”; nhiều người học Phật nương theo Ngài. Khi ngài Đạo Ngô sắp mất, đă bỏ đồ chúng đến nương nhờ ngài Khánh Chư. Khánh Chư đón thầy, xếp thầy ở pḥng chánh, thầy đi bèn d́u, thầy ngồi bèn hầu hạ, lễ nghi kính trọng, cúng dường trọn vẹn tột bậc.

 

* Hầu hạ trải nhiều năm

 

Đời Đường, thiền sư Chiêu Hiền Hội Thông thuở bé làm sứ giả cho sáu cung. Do Sư đến chỗ ngài Ô Khoa xin xuất gia, Ô Khoa chẳng dung nạp. Sư kiên tŕ cầu xin, ngài Ô Khoa mới cho xuống tóc. Sư hầu hạ cạnh thầy, cần cù, bền chí, mà suốt mười sáu năm, chưa được thầy khai thị. Sư muốn từ biệt ra đi. Ngài Ô Khoa hỏi v́ lẽ nào? Thưa: “Con muốn đến các nơi để học Phật pháp”. Ngài Ô Khoa nói: “Ở đây, ta cũng có một chút Phật pháp” rồi rút sợi lông trên vải, giơ lên. Hội Thông bỗng đại ngộ. Người đời gọi Sư là “bố mao thị giả” (vị thị giả lông vải).

Tán rằng: Người đời thấy thị giả ngộ đạo do sợi lông vải, chẳng biết đó là do sức xe bện suốt mười sáu năm. Chẳng siêng khổ nhiều năm, sao có chuyện [thành tựu] ngày nay? Gặp bậc minh sư, mong [người học] chớ dùng cái tâm bộp chộp để tiếp nhận.

 

* Cẩn trọng tuân thủ di mạng

 

Sư Hoài Chí đời Triệu Tống là người xứ Kim Hoa. Thuở trẻ, Sư dốc sức học giảng. Do được một thiền giả kích phát khởi tâm, Sư bèn bỏ giảng, tham học các nơi. Về già, Sư tới Động Sơn, đắc pháp nơi thiền sư Chân Tịnh Khắc Văn. Lâu sau, từ biệt ra đi. Chân Tịnh căn dặn: “Ông đối với Thiền tuy có phong cách phóng khoáng, nhưng tiếc là duyên chẳng thù thắng”. Hoài Chí lễ bái, tiếp nhận lời dạy. Sư đến Viên Châu, người châu ấy thỉnh Sư làm trụ tŕ ở Dương Kỳ, nhưng do bị nhiều bó buộc, Sư bèn bỏ đi. Sư sang chơi đất Tương Thượng, đầu mục đất Đàm thỉnh làm trụ tŕ Thượng Phong Bắc Thiền, Sư đều chẳng nhận am viện. Sư trụ tại ngọn Hành Nhạc hơn hai mươi năm, Sư có bài kệ rằng: “Vạn cơ hưu băi phó si hàm. Tung tích thời dung dă lộc tham. Bất thoát ma y quyền tác chẩm. Kỷ sanh mộng tại lục la am” (Tính toan bỏ sạch, như ngây ngốc. Tung tích ẩn tàng, bạn với nai. Chẳng cởi áo gai, gối tay ngủ. Mấy phen mộng quẩn Lục La Am). Về già, Sư nhập chúng tại Long An, ở trong Tối Lạc Đường cho đến hết tuổi già.

Tán rằng: Hiển đạt là điều ai cũng mong muốn, thế mà Sư tuân theo di mạng, kiên quyết cự tuyệt mọi lời thỉnh, chẳng khó lắm ư? Người đời nay ham danh lợi, vứt bỏ lễ nghĩa, chẳng thỉnh mà cứ kéo tới nườm nượp; c̣n ai nhớ đến lời dạy của thầy nữa?

 

* Tuân lời dạy, trọn đời ẩn dật

 

Đời Triệu Tống, sư Thanh Tố đắc pháp nơi ngài Từ Minh, luôn ẩn ḿnh trong đại chúng. Bấy giờ, ngài Đâu Suất Tùng Duyệt ở trong đại chúng, do ban đêm tṛ chuyện, ḍ hỏi mới biết sư Thanh Tố chính là thị giả của Từ Minh, hết sức kinh ngạc. Hôm sau, Đâu Suất Tùng Duyệt chỉnh tề oai nghi đến tham vấn, hỏi đáp qua lại, bèn đắc đại ngộ. Ngài Thanh Tố căn dặn Đâu Suất Tùng Duyệt: “Ta v́ phước mỏng, tiên sư đă thọ kư chẳng được thu nhận người khác [làm đệ tử], nhưng v́ thương xót ḷng thành của ông mới quên bẵng lời răn dạy của tiên sư. Từ nay về sau, ông đừng coi ḿnh là người nối pháp của ta”. Sư suốt đời ẩn khuất, người khác chẳng biết tới.

 

* Gặp nạn binh đao chẳng ĺa thầy

 

Thời Nguyên, sư Ấn Giản là người xứ Ninh Viễn tỉnh Sơn Tây. Tám tuổi xuất gia, lễ ngài Trung Quán Chiểu làm thầy. Khi Sư mười tám tuổi, quân Nguyên đánh hạ Ninh Viễn, tứ chúng chạy lánh nạn, Ấn Giản vẫn điềm nhiên hầu ngài Trung Quán như cũ. Ngài Trung Quán bảo: “Ta tuổi đă xế chiều, c̣n ngươi tuổi hăy c̣n trẻ, sao lại để ngọc đá đều cháy tan ư? Hăy nên tự trốn đi”. Ấn Giản khóc thưa: “Nhân quả chẳng sai, sống chết có mạng! Sao con có thể ĺa thầy để mong thoát nạn cơ chứ?” Ngày hôm sau, thành bị phá. Tướng cầm đầu quân Nguyên là Sử Thiên Trạch hỏi: “Ngươi là ai?” Đáp: “Là sa-môn”. Hỏi: “Có ăn thịt hay không?” Đáp: “Thịt ǵ vậy?” Sử Thiên Trạch đáp: “Thịt người”. Đáp: “Hổ báo c̣n chẳng ăn thịt đồng loại, huống hồ con người!” Sử Thiên Trạch vui vẻ, tha cho.

 

* Tổng luận

 

Người làm đệ tử thời cổ, khi thầy mất, ḷng tin càng kiên cố. Kẻ làm đệ tử hiện thời, thầy c̣n đó mà chuyện giữ ǵn chính ḿnh (vâng giữ giới luật) đă thay đổi. V́ sao vậy? Ấy là do thoạt đầu xuất gia thật ra chẳng muốn y chỉ vị thầy chân thật để giải quyết sanh tử, đại để là t́nh cờ gặp gỡ mà thôi! Do vậy, tâm họ hễ thấy lợi bèn biến đổi, gặp bạn ác mê hoặc bèn thay đổi. Dễ nổi sân bởi lời thầy giáo hóa, uốn nắn. Thậm chí có kẻ từ chỗ cao cả lún vào chỗ tối tăm như Trần Tướng[14], bỏ Thích theo Đạo như Linh Tố[15]. Quá đáng hơn nữa th́ giống như B́nh thị giả của chùa Thái Dương[16], chưa chắc đă chẳng có kẻ như thế. Than ôi! Buồn thay!

 

21.2.4. Hạnh hiếu thảo với cha mẹ

* Vu Lan thắng hội

 

Thuở đức Phật tại thế, Đại Mục Kiền Liên phụng sự mẹ chí hiếu. Mẹ mất, Ngài xuất gia, tinh tấn tu hành, đắc lục thần thông, thấy người mẹ đă mất sanh trong loài ngạ quỷ. Ngài bèn bưng cơm dâng cho mẹ, cơm hóa thành lửa hừng. Mục Kiền Liên đau đớn khóc lóc, bạch với Phật. Đức Phật dạy: “Mẹ của ông tội nặng. Sức của một ḿnh ông không thể làm ǵ được! Ắt phải cậy vào sức oai thần của mười phương tăng chúng. Hăy vào ngày Rằm tháng Bảy, tức ngày Phật hoan hỷ, ngày Tăng tự tứ, ông v́ mẹ lập trai hội Vu Lan Bồn cúng Phật và Tăng, th́ mới có thể cứu bạt”. Mục Kiền Liên theo đúng lời dạy, thiết trai, mẹ Ngài ngay trong hôm ấy thoát khỏi nỗi khổ ngạ quỷ, lại được giúp sức siêu thăng, bèn sanh lên trời. Do vậy, Vu Lan Thắng Hội lưu truyền muôn thuở.

          Tán rằng: Sống nuôi, chết chôn, là tiểu hiếu. Lúc sống th́ [giúp cho cha mẹ] được vui sướng, chết đi để lại tiếng thơm; đó là đại hiếu. Lúc sống, hướng dẫn cha mẹ chánh tín, chết rồi bèn siêu tiến linh hồn. Đó là đại hiếu nhất trong các thứ đại hiếu, Mục Kiền Liên đă thực hiện được!

 

* Mẹ ắt phải đích thân phụng dưỡng

 

Đời Bắc Tề[17], sư Đạo Kỷ tu tập Thành Thật Luận, soạn Kim Tạng Luận gồm bảy quyển, giảng diễn tại Đông Giao thuộc Nghiệp Thành. Mỗi khi đi giảng, Sư gánh mẹ cùng kinh sách, tượng Phật v.v… Sư bảo mọi người: “Mẹ nhất định phải do tự tay ta phụng dưỡng, v́ phước đức bằng với đăng địa Bồ Tát. Từ y phục, ăn uống cho tới đại tiểu tiện, đều tự tay ta chăm lo, chẳng phiền người khác!” Hễ có ai giúp đỡ, Sư liền cự tuyệt: “Mẹ tôi, không phải mẹ của quư vị. Cái lụy h́nh hài hoàn toàn do thân tôi. Có thân ắt khổ, sao lại làm phiền người khác?” Đạo tục nghe nói, phần nhiều bị cảm hóa!

 

* Cư tang chẳng ăn

 

Đời Lương, sư Pháp Vân là người xứ Dương Tiễn. Bảy tuổi xuất gia, làm đệ tử của pháp sư Bảo Lượng chùa Trang Nghiêm. Sư sáng sủa, anh tuấn, từng giảng kinh Pháp Hoa và Tịnh Danh tại chùa Diệu Âm, người học tụ tập đông như biển. Sư tánh chân thành, hiếu thảo, siêng nhọc phụng dưỡng. Khi cư tang mẹ, Sư đau buồn, tiều tụy, giữ lễ quá mức, nhiều ngày chẳng ăn. Mân pháp sư bảo: “Thánh nhân chế định lễ, người hiền cung kính tuân theo, kẻ kém cỏi gắng sức tuân theo. Đau buồn đến nỗi tàn hại thân thể th́ Nho tông c̣n chẳng cho phép, huống hồ đức Phật có lời dạy tối thượng: - Muốn báo ân sanh thành, gần là luôn phụng dưỡng sắc thân cha cha mẹ đúng lư, xa th́ là khơi gợi Bồ Đề để hướng dẫn thần thức. Ông hăy nên mau chóng suy nghĩ lư sâu xa khiến cho chính ḿnh có phương hướng tiến lên, sao lại buông lung t́nh cảm giống như kẻ chỉ biết lẽ nông cạn, nhỏ nhặt?” Pháp Vân bèn ḱm nén nỗi đau, dùng một ít cháo loăng.

Tán rằng: Mẹ Tăng Tử chết, ông ta chẳng uống một giọt nước suốt bảy ngày. Sư Pháp Vân đau buồn, dẫu Tăng Tử cũng chẳng hơn được? Thế tục nói “Thích tử vứt bỏ cha mẹ”, há có lẽ ấy hay chăng?

 

* Đau buồn tiều tụy, khóc ra máu

 

Đời Tùy, sư Trí Tụ trụ tại chùa Đông Sơn ở Hổ Khâu thuộc Tô Châu. Năm Chí Đức thứ ba (758), gặp tang mẹ, Sư khóc ra máu, đau buồn gần như thân thể kiệt quệ. [Về sau], Sư trụ tại Đông Sơn tinh xá, khéo giảng chẳng ngớt, thường chuyển pháp luân.

 

* Gánh mẹ đi nghe học pháp

 

Đời Tùy, sư Kính Thoát người quận Cấp. Thuở nhỏ xuất gia, nổi tiếng với hạnh hiếu thảo, thanh bạch, thẳng thắn. Khi đi nghe học pháp, Sư thường gánh mẹ ở một đầu, đầu kia gánh kinh sách, giấy bút. Tới giờ ăn, Sư đặt mẹ ngồi dưới cội cây rồi vào thôn khất thực.

 

* Đào giếng báo ơn cha

 

Đời Đường, sư Huệ Bân là người Duyện Châu. Cha ngài tên là Lăng, làm quan trong triều, tuổi cụ đă cao mà Sư chẳng có cách nào phụng dưỡng. Sư bèn lập hội Cửu Quỳ ở phía Bắc sông Vận Thủy, lập một khu nghĩa tỉnh (giếng nước công cộng) để báo ân cha, lập bia để nêu rơ [nguyên do]. Trong văn bia có câu: “Ân ưu mộ cảnh, kiến tử vô kỳ, bách niên kỷ nhật, đối thử trường bi” (Đau đáu lo trước cảnh [cha] đă xế chiều, chẳng có thuở gặp con. Trăm năm được mấy chốc, đối với chuyện này bi thương sâu đậm).

 

* Lễ tháp cứu mẹ

 

Đời Đường, sư Tử Lân là con nhà họ Phạm. Mẹ Sư là Vương Thị chẳng tin Tam Bảo. Tử Lân trốn sang Đông Đô, nương nhờ luật sư Khánh Tu chùa Quảng Thọ để xuất gia. Sư bỗng nhớ cha mẹ, bèn về thăm, nhưng cha đă bị mù, c̣n mẹ đă qua đời ba năm. Sư bèn đến Nhạc miếu trải tọa cụ, tụng kinh Pháp Hoa, thề thấy Nhạc Đế[18] để hỏi chỗ mẹ sanh về. Đêm đó, Nhạc Đế triệu vời, bảo: “Mẹ thầy đang bị giam trong ngục, chịu đựng các nỗi khổ”. Tử Lân buồn khóc, xin tha cho mẹ. Đế bảo: “Thầy hăy nên tới lễ tháp A Dục ở Mậu Sơn, may ra có thể cứu được!” Tử Lân liền đến tháp, buồn khóc, lễ bái. Lễ tới bốn vạn lạy, Tử Lân chợt nghe có tiếng gọi, nh́n lên không trung, thấy mẹ cảm tạ: “Nhờ sức của con, ta đă được sanh lên Đao Lợi Thiên!” Bỗng dưng chẳng thấy nữa!

Tán rằng: Mục Liên cảm Phật dạy cách cúng dường chư Tăng [để cứu mẹ]. Tử Lân cảm thần dạy lễ tháp. Chí hiếu cảm thông thần minh, há chẳng tin ư?

 

* Ngộ đạo báo ơn cha

 

Đời Đường, ngài Sư Bị họ Tạ. Cha của Sư do đánh cá, ngă xuống nước chết. Sư Bị v́ muốn báo ân cha nên xuất gia, giày cỏ, áo chằm vải thô, ăn uống chỉ vừa để duy tŕ hơi thở! Sư làm bạn với thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Ngài Tuyết Phong thấy Sư khổ hạnh, nên gọi Sư là Đầu Đà. Sư từng quảy đăy vượt núi, tính tham học trọn khắp, bỗng bị thương ở chân, chảy máu, hoát nhiên đại ngộ. Từ đó, Sư không ra khỏi núi nữa, nương nhờ ngài Tuyết Phong để thấu suốt tâm yếu. Tuyết Phong từng khen rằng: “Bị Đầu Đà là bậc tái lai”. Sau đó, Sư Bị bỗng mộng thấy cha tới cảm tạ: “Nhờ con xuất gia, hiểu thấu suốt tâm địa, cha đă được sanh lên trời; do vậy, đến báo tin”.

 

* Cắt thịt đùi, xuất gia

 

Đời Đường, sư Giám Tông là người xứ Trường Thành thuộc Hồ Châu, họ Tiền. Cha của Sư là Thạnh bị bệnh. Giám Tông cắt thịt đùi, nấu cho cha ăn, nói dối là thịt của con vật khác. Nhờ đó, cha khỏi bệnh. Sư bèn xin xuất gia. Về sau, Sư yết kiến thiền sư Diêm Quan Ngộ Không, ở trong đại chúng tham thỉnh, nhanh chóng thấu triệt nguồn tâm. Trong niên hiệu Hàm Thông[19], Sư dừng chân tại Kính Sơn thuộc ngọn Đông của rặng Thiên Mục, được tôn xưng là Kính Sơn Đệ Nhị Tổ.

 

* Bện cỏ bồ [làm giày bán] để phụng dưỡng mẹ

 

Đời Đường, Mục Châu Trần Tôn Túc húy là Đạo Minh. Thoạt đầu, Sư vân du, khế hợp ư chỉ nơi Hoàng Bá, trụ tại Quán Âm Viện, thường có hơn trăm người cùng trụ. Sau đó, Sư bỏ chúng, vào ở tại một căn pḥng thuộc chùa Khai Nguyên, bện giày bằng cỏ bồ đem bán bên đường để lấy tiền phụng dưỡng mẹ. Người đời gọi Ngài là Trần Bồ Hài (陳蒲鞋, ông Trần giày cỏ bồ).

 

* Ḷng thành cảm động xương cha

 

Đời Hậu Châu thời Ngũ Đại, sư Đạo Phi là người làng Quư Trụ tại Trường An, vốn thuộc tông thất nhà Đường. Sư bảy tuổi xuất gia. Mười chín tuổi, gặp [lúc loạn lạc], xa giá phải dời sang Lạc Kinh (Lạc Dương), thành Trường An bị đốt phá hoang tàn, Sư cơng mẹ vào Hoa Sơn, nương náu trong hang đá. Lúc bấy giờ, thóc cao, gạo kém, Đạo Phi tự ḿnh nhịn ăn, chỉ khất thực để nuôi mẹ. Mẹ hỏi ăn chưa, Sư sợ mẹ đau ḷng, cứ nói “đă ăn rồi”. Mẹ nói: “Cha con tử trận ở Hoắc Sơn, xương cốt phơi sương, hứng tuyết, con có thể thâu nhặt về chôn cất hay không?” Sư bèn sang Hoắc Sơn thâu thập xương trắng. Ngày đêm tụng kinh chú, nguyện rằng: “Người xưa do ḷng tinh thành, có thể cảm vời nhỏ máu để nhận xương. Nguyện trong đống xương này có phần xương nào cử động th́ đó chính là di hài của cha tôi vậy!” Sư nhất tâm chuyên chú tưởng, mắt chẳng tạm rời. Trong ṿng mấy ngày, có cái đầu lâu từ đống xương vọt lên, lắc lư hồi lâu. Đạo Phi nhảy cẫng lên ôm lấy, bọc về gặp mẹ. Đêm đó, mẹ mộng thấy chồng về, sáng hôm sau, hài cốt đến nhà. Mọi người đều cho là do ḷng hiếu thảo cảm vời. Về sau, Sư vâng chiếu luận đạo, thường đứng đầu. Trong triều, ngoài nội đều kính trọng.

Tán rằng: Nhịn ăn để nuôi mẹ đói, tụng kinh t́m được xương cha, có thể nói là đại hiếu với người c̣n lẫn kẻ mất, hạnh tót vời vượt xa xưa nay. Ôi, lạ lùng thay!

 

* Niệm Phật độ mẹ

 

Sư Tông Trách đời Triệu Tống, người xứ Tương Dương. Cha mất sớm, mẹ là Trần Thị đem về nuôi ở nhà cậu. Thuở nhỏ, Sư học Nho, lúc hai mươi chín tuổi lễ thiền sư Trường Lô Pháp Tú xuất gia. Sư tham thấu huyền lư, đón mẹ về ở pḥng nơi phía Đông phương trượng, khuyên mẹ cạo tóc. Ngoài việc phụng dưỡng thức ăn ngon ngọt, Sư c̣n khuyên mẹ tinh tấn niệm Phật. Về sau, mẹ chẳng bệnh tật mà mất. Sư soạn bài Khuyến Hiếu Văn được lưu truyền trong cơi đời. Sư có hiệu là Từ Giác thiền sư.

          Tán rằng: Ngài Tông Trách dốc ḷng tin Tịnh Độ, chẳng chỉ tự lợi mà c̣n kiêm lợi ích mẹ Ngài, khiến cho cụ thật sự được văng sanh. Người hiền độ mẹ sanh lên trời th́ nhiều, Sa-môn muốn báo ân song thân, chẳng thể không biết điều này.

 

* Tổng luận

 

Người đời hay chê bai đạo Phật là “vô phụ” (không có cha), nhưng sự hiếu thảo trong họ Thích đâm ra vượt xa người đời. Những điều ghi chép trong truyện kư là chứng cớ rành rành. Hiện thời, vẫn có kẻ ghét tăng nhân như rắn, rết; đó là tội của tăng. Điều đáng đau hận là có ba tội như sau:

1) An hưởng mười phương cúng dường, chẳng nghĩ tới cha mẹ; đó là một.

2) Ngồi thuyền hay xe mà để cha mẹ kéo xe, đẩy thuyền như kẻ tôi tớ! Đó là hai.

3) Đă cắt ái xuất gia, lại bái kẻ nam, người nữ khác làm cha mẹ nuôi. Đó là ba.

Nguyện người đời chớ v́ ba loại tăng bất tài ấy mà chê bai hết thảy!

 

21.2.5. Hạnh trung quân

* Dạy rơ báo ứng

 

Đời Ngô, chúa nhà Ngô là Tôn Hạo triệu vời ngài Tăng Hội đến hỏi rằng: “Nhà Phật nói thiện ác báo ứng, trẫm có thể được nghe hay chăng?” Đáp rằng: “Minh chủ dùng hiếu thảo và nhân từ trị v́ thiên hạ, th́ xích ô chao lượn, sao thọ hiện ra. Dùng nhân từ nuôi muôn dân, suối ngọt sẽ tuôn trào, lúa tốt sum suê. Thiện đă có ứng, ác cũng như vậy. V́ thế, tuy làm ác kín đáo, mà quỷ hay biết, tới giết chóc. Làm điều ác rơ ràng, con người bắt giết. Kinh Dịch ca ngợi ‘tích thiện, dư ác’ (chất chứa điều lành, điều ác sót thừa). Kinh Thi ca ngợi ‘cầu phước bất hồi’ (cầu phước theo đúng lư, chẳng làm chuyện tắt mắt, trái nghịch ư trời). Dẫu lời hay ư đẹp của Châu Công hoặc Khổng Tử th́ cũng là giáo huấn rành rành của nhà Phật”. Tôn Hạo hỏi: “Châu Công, Khổng Tử đă nói rành rành, cần ǵ đến Phật giáo?” Sư thưa: “Châu Công, Khổng Tử chẳng muốn nói sâu, nên lược bày đại khái. Lời Phật dạy không dừng ở chỗ nói nông cạn. V́ thế, trần thuật tường tận, cặn kẽ. Thánh nhân chỉ sợ điều thiện chẳng nhiều, bệ hạ lại coi đó điều đáng chê, v́ sao vậy?” Tôn Hạo hết sức đồng ư.

 

* Khuyến thiện dứt tai

 

Đời Tấn, sư Pháp Khoáng được Tấn Giản Văn Hoàng Đế (Tư Mă Dục) xuống chiếu vấn an, và hỏi han về ngôi sao yêu quái, thỉnh Pháp Khoáng dùng đạo lực. Ngài Pháp Khoáng tâu rằng: “Cảnh Công tu đức, sao yêu quái dời đi[20]. Mong bệ hạ siêng tu cai trị bằng đức để ngăn lấp họa trời, bần đạo ắt sẽ trọn hết ḷng thành”. Sư cùng các đệ tử trai sám; trong chốc lát, sao yêu quái bèn diệt mất.

 

* Khuyên can đừng giết chóc

 

Đời Tấn, do Thạch Lặc[21] hiếu sát, ngài Phật Đồ Trừng tới chỗ Thạch Lặc. Thạch Lặc hỏi: “Phật đạo có linh nghiệm ǵ?” Ngài Phật Đồ Trừng biết Thạch Lặc chưa thông đạt lư sâu, trước tiên phải đánh động hắn bằng đạo thuật. Sư bèn dùng b́nh đựng nước, đốt hương chú nguyện. Chốc lát, b́nh sanh toàn hoa sen xanh. Thạch Lặc tin phục. Nhân đó, ngài Phật Đồ Trừng can gián: “Phàm làm vua, giáo hóa bằng đức thấm nhuần cơi nước th́ bốn điềm linh thiêng hiển hiện. Sự cai trị mà xấu ác th́ đạo tiêu, tuệ bột (sao chổi) xuất hiện trên trời. Hằng tượng[22] phơi bày, điềm lành hay dữ theo đó mà hiện. Đấy là lẽ thường hằng xưa nay, là lời răn sáng tỏ cho trời lẫn người vậy!” Thạch Lặc rất vui, những kẻ đáng bị giết chóc nhờ đó mà được cứu vớt rất nhiều!

Tán rằng: Tôi từng lấy làm lạ v́ sao thời Nam Bắc Triều có nhiều cao tăng, hiền thánh xuất hiện, chẳng xuất hiện vào thời b́nh mà là trong đời loạn, v́ sao vậy? Đó là v́ khi ách vận thời thế gian nan, dân nghèo túng, muôn vật khổ sở, ḷng đại bi cứu tế chính ngay trong khi ấy. Đó gọi là “thuốc v́ cứu bệnh mà ra khỏi b́nh vàng”, há chẳng phải là như vậy ư?

 

* Khéo luận trai giới

 

Đời Lưu Tống, ngài Cầu Na Bạt Ma (Guṇavarman) thuộc vương tộc nước Kế Tân. Năm Nguyên Gia thứ tám (431), Ngài đến Kiến Nghiệp (tức kinh đô Kiến Khang). Vua (Tống Văn Đế Lưu Long) hỏi rằng: “Quả nhân muốn giữ trai giới, không giết chóc, nhưng thân làm chủ quốc chánh, chẳng được toại ư, phải làm sao?” Đáp rằng: “Bậc đế vương tu hành khác với thất phu. Thất phu thân hèn, danh tệ, phải nên khắc chế ham muốn, thân hứng chịu khổ. Đế vương lấy bốn biển làm nhà, muôn dân là con, thốt ra một lời tốt lành th́ muôn dân đều vui sướng, ban bố một chánh sách tốt lành th́ người lẫn thần ḥa hợp. H́nh phạt chẳng hại mạng người, sưu dịch không nhọc sức dân, mưa gió sẽ đúng thời, nóng lạnh điều ḥa, thóc gạo sum suê. Tŕ trai như thế th́ trai giới cũng to lớn lắm thay! Chẳng giết chóc như thế, giới cũng đạt tới cùng tột. Há cứ phải nhịn ăn nửa ngày, giữ vẹn sanh mạng cho một con chim th́ mới là cứu tế rộng lớn ư?” Vua vỗ án, than rằng: “Tục nhân mê nơi lư xa, sa-môn câu nệ giáo pháp gần. Như lời pháp sư nói, quả thật đáng gọi là khai ngộ, thấu đạt sáng suốt, thông hiểu mối quan hệ giữa trời và người vậy!” Vua truyền quan chức cung phụng pháp sư, cả nước tôn sùng, kính phụng.

Tán rằng: Đế vương chẳng tin Phật pháp, chẳng phải chỉ là lỗi của kẻ chẳng tin, mà cũng do người luận định Phật pháp chưa trọn hết sự hay nhiệm vậy! Như ngài Cầu Na, nghĩa chánh đáng mà lời tṛn vẹn, từ ngữ khéo léo mà chẳng trái nghịch đạo. Thật sự là dung thông thế pháp và Phật pháp chẳng chướng ngại! Đối với lời can gián tốt lành của người xưa, há c̣n bàn thêm ǵ được nữa? Những vị tăng trong đời này hay thuở đó, hạn cuộc trong thiên kiến, tự cho là giữ ǵn lẽ chánh, chẳng biết kẻ đă khiến cho vua chúa chẳng muốn thân cận phường áo thâm chính là v́ những người như bọn họ. “Thần long biến hóa, giun đất sao biết nổi?” chẳng phải là nói về chuyện này ư?

 

* Luận bàn so sánh chuyện cúng dường

 

Đời Tiêu Tề[23], sư Pháp Nguyện là người quận Vĩnh Xuyên. Tề Cao Đế (Tiêu Đạo Thành) phụng sự như thầy. Tề Vũ Đế (Tiêu Trách) kế nghiệp cũng hết ḷng kính trọng. Thái tử Văn Huệ (Tiêu Trưởng Mậu) từng đến chùa thăm hỏi, hỏi Pháp Nguyện: “Dùng các đội nhạc cụ ḥa tấu rộn ră để cúng dường, phước ấy như thế nào?” Pháp Nguyện đáp: “Xưa kia, Bồ Tát dùng tám vạn loại kỹ nhạc để cúng Phật, vẫn chẳng bằng chí tâm. Nay thổi sáo trúc, gỗ trống bịt bằng da trâu chết, sao đáng để bàn nữa?”

Tán rằng: Chuộng Phật sự mà mê muội Phật lư, tốn phí dẫu nhiều, chẳng vượt ngoài cái nhân hữu lậu thuộc chốn nhân thiên. Lời ấy của ngài Pháp Nguyện há chỉ giác ngộ kẻ mê trong thế tục, mà c̣n là thuốc tốt lành cho sa-môn Thích Tử muôn đời vậy!

 

* Thuyết pháp giác ngộ quốc chúa

 

Đời Bắc Tề, ngài Tăng Trù là người xứ Xương Lê. Lúc hai mươi tám tuổi, Sư xin xuất gia với ngài Cự Lộc Tăng Thật. Tề Văn Tuyên Đế (Cao Dương) triệu vời, nhưng Sư chẳng đến. Vua bèn đích thân t́m tới, đỡ mời Sư vào nội cung. Tăng Trù luận định: “Tam giới vốn không, quốc độ cũng thế. Tướng thế gian chẳng thường hằng” và rộng nói pháp Tứ Niệm Xứ. Vua nghe xong, kinh ngạc, ngộ ra, ướt đẫm mồ hôi. Do vậy, vua bèn thọ Bồ Tát Giới, đoạn rượu thịt, thả chim ưng, diều hâu [đang nuôi], bỏ đánh cá, săn bắn, cấm thiên hạ giết mổ, ba lượt xuống chiếu truyền dân chúng trai giới mỗi tháng sáu ngày và ba tháng mỗi năm.

 

* Cảm ngộ Đông Cung

 

Đời Đường, sư Huyền Uyển người xứ Hoa Âm thuộc Hoằng Nông. Đầu thời Trinh Quán, vua thấy ngài Huyền Uyển được trong triều lẫn dân chúng chiêm ngưỡng đức hạnh, sắc truyền Sư truyền Bồ Tát Giới cho hoàng thái tử và các vương gia. Huyền Uyển gởi thơ cho hoàng thái tử rằng:

“Nay xin lược nêu bốn điều trọng yếu trong kinh điển, kính mong Ngài hăy lưu ư: Một là thực hành ḷng từ, tức là dựa theo kinh văn của kinh Niết Bàn và Phạm Vơng để cùng nuôi nấng và cứu giúp muôn loài. Hai là giảm giết chóc, tức là ngự thiện thường ngày trong Đông cung giết mổ khá nhiều, điện hạ lấy thức ăn của chính ḿnh ban phát trọn khắp cho thuộc hạ, đến nỗi việc đoạn dứt sanh mạng không ǵ chẳng đều do điện hạ. Xin hăy giảm bớt sát sanh để kéo dài tuổi thọ. Ba là thuận khí, nghĩa là chẳng giết th́ gọi là Nhân. Ḷng nhân chủ tŕ hành Mộc nơi gan. Mộc thuộc về sự sanh trưởng trong mùa Xuân. Điện hạ ở ngôi Thiếu Dương, xin trong mùa Xuân hăy cấm giết, thôi ăn thịt, ḥng thuận theo khí dương ḥa của mùa Xuân. Bốn là phụng trai (vâng giữ trai giới), tức là mỗi năm giữ ba tháng chay, mỗi tháng giữ sáu ngày chay. V́ sao? Nay hưởng phước lớn, đều nhờ cái nhân trong quá khứ. Nếu lại có thể tăng tấn cái đức th́ càng thêm phần tốt đẹp hơn!” Hoàng thái tử phúc đáp: “Nhận được bốn khoa diệu pháp của thầy, kính cẩn tạc dạ, vâng giữ châu toàn. Măi nhờ vào cái nhân thù thắng ấy để vun bồi sự gia hộ âm thầm!”

 

* Khuyên dứt giết mổ

 

Đời Đường, sa-môn Minh Thiệm (明贍) vốn học rộng, ôm ấp hoài băo kinh bang tế thế. Đường Thái Tông nghe danh Sư, xuống chiếu vời vào nội điện hỏi han. Minh Thiệm rộng nêu bày lẽ chánh yếu trong việc cai trị. Nhân đó, Sư trần thuật Thích môn lấy ḷng Từ làm cốt lơi để cứu giúp. Thái Tông hết sức vui vẻ, sắc truyền mỗi năm lập ra ba tháng làm lành, mỗi tháng sáu ngày trai, đều dứt việc giết mổ, nơi lính đóng quân hoặc hành cung của vua đều lập chùa.

 

* Khuyên tu sám pháp

 

Đời Lưu Tống, sư Đàm Tông là người Mạt Lăng, xuất gia tại chùa Linh Vị. Sư từng v́ Tống Vũ Đế (Lưu Dụ) hành Bồ Tát Ngũ Hối Pháp. Vua cười bảo Đàm Tông: “Trẫm có tội ǵ mà phải sám hối?” Đàm Tông đáp: “Xưa kia, vua Ngu Thuấn là bậc chí thánh mà c̣n nói ‘ta sai lầm th́ ngươi phải giúp ta’, Thang Vũ cũng nói ‘muôn họ có lỗi là v́ một ḿnh ta’. Bậc thánh vương nhận lỗi về ḿnh, ḥng xoay chuyển thời vận. Bệ hạ đức hạnh bằng với người xưa, noi theo đạo, nghĩ sâu xa, há nên riêng khác lạ?” Vũ Đế cho là phải.

 

* Chịu phạt, chẳng lừa dối

 

Đời Triệu Tống, sư Đạo Khải là người xứ Nghi Thủy. Sau khi đắc pháp, Sư giương cao tông phong Tào Động. Trong niên hiệu Sùng Ninh, có chiếu ban Sư trụ tŕ chùa Tịnh Nhân ở Đông Kinh. Trong niên hiệu Đại Quán, Sư dời về Thiên Ninh. Vua sai sứ ban áo tía, ban hiệu là Định Chiếu thiền sư. Sư dâng biểu từ chối chẳng nhận. Vua lại sai quan Phủ Doăn Khai Phong là Lư Hiếu Thọ đích thân truyền ư khen ngợi việc thiện của triều đ́nh, nhưng Đạo Khải vẫn kiên quyết không đổi ư. Vua nổi giận, bắt giao cho vị quan quản trị [xử phạt]. Quan biết Đạo Khải trung thành, hỏi rằng: “Trưởng lăo gầy c̣m, có bệnh hay chăng?” Đáp rằng: “Không bệnh.” Quan lại nói: “Thầy khai là có bệnh sẽ được miễn phạt theo luật pháp”. Đạo Khải nói: “Há dám trá ngụy nói là có bệnh để mong được miễn tội ư?” Viên quan thở dài. Sư bèn chịu phạt, bị đày đi quản thúc ở Truy Châu. Người trông thấy đều rơi nước mắt, ngài Đạo Khải thần sắc thản nhiên. Tới Truy Châu, Sư bèn thuê nhà để ở, người theo học đạo ngày càng đông. Năm sau, có chiếu phóng thích cho Sư được tự tiện hành động. Sư bèn dựng am ở hồ Phù Dung.

Tán rằng: Được vinh hiển mà từ chối, người đời khó làm được. Từ chối để chịu phạt, chịu phạt mà chẳng dối gạt, chẳng phải là khó nhất trong những điều khó ư? Sách Trung Lương Truyện sao lại vắng bóng vị này? Tôi chép lại ḥng làm gương cho tăng nhân hiện thời!

 

* Vịnh hoa mỉa mai để khuyên can

 

          Nhà Hậu Tấn[24], Lư Hậu Chủ[25] ở Giang Nam vời thiền sư Pháp Nhăn vào cung. Khi đó, mẫu đơn đang nở rộ. Hậu Chủ đ̣i Sư làm thơ. Sư bèn viết bài kệ tụng rằng: “Ủng thuế đối phương tùng, do lai huưnh bất đồng. Phát tùng kim nhật bạch. Hoa thị khứ niên hồng. Diễm dị tùy triêu lộ, hinh hương trục văn phong. Hà tu đăi linh lạc, nhiên hậu thỉ tri không” (Khoác tăng bào đối trước muôn hoa, cùng thưởng hoa nhưng thật khác xa. Từ nay tóc đă dần dần bạc. Hoa tuy rực hồng, năm đă qua. Đẹp lạ vẫn như sương buổi sớm. Ngát thơm theo gió tản chiều tà. Cần ǵ phải đợi khi tan tác, rồi mới biết rằng thảy rỗng không!) Vua than thở, thấu hiểu ư châm biếm trong ấy.

Tán rằng: Ngẫm ư thơ, ḷng trung ái tuôn trào chan chứa biểu hiện qua ngôn từ. Tiếc là Hậu Chủ biết mà không dùng, rốt cuộc chẳng tránh khỏi nỗi hối hận ham vui sướng trong giấc mộng! Những kẻ xưng là “thi tăng” lo tán vịnh trăng gió, phí uổng tinh lực đẽo gọt câu chữ, vô ích cho cơi đời! Dùng họ để so sánh, cũng chẳng khác ǵ đem vàng ṛng so với đất ư?

 

* Tổng luận

 

Bậc sĩ quân tử ở chốn giang hồ xa xôi mà lo cho vua. Tăng không giữ chức quan, tăng không có trách nhiệm can gián, nhưng tận trung như thế đó. Ai bảo trong chốn núi rừng không có nghĩa “vua sáng nghe lời tốt lành bèn vui vẻ đứng bật dậy” ư? Nhân luân không ǵ lớn bằng vua và cha. Do vậy, trước là tôi xếp đặt chuyện hiếu của tăng, sau là nêu ra chuyện trung của tăng để ngăn chặn lời gièm báng “họ Thích không cha, không vua” vậy!

 

21.2.6. Hạnh nhân từ với loài vật

* Chịu khổ để bảo vệ ngỗng

 

Thời đức Phật, có một vị tỳ-kheo đi khất thực nơi nhà người làm châu ngọc. Lúc đó, người thợ ngọc đang xâu ngọc cho vua, liền đặt hạt châu xuống để lấy thức ăn. Ngẫu nhiên, viên châu rơi xuống đất, con ngỗng nuốt ngay. Thợ ngọc cho vị tỳ-kheo thức ăn xong, nh́n lại chẳng thấy châu đâu, ngờ vực tỳ-kheo trộm mất. V́ muốn bảo vệ con ngỗng, tỳ-kheo để mặc cho [người thợ ngọc] đánh đấm đến nỗi tuôn máu. Ngỗng chạy đến liếm máu. Người thợ ngọc càng giận, đánh chết luôn con ngỗng. Vị tỳ-kheo bất giác ứa lệ. Thợ ngọc lấy làm lạ, cật vấn, Sư mới nói rơ nỗi cảm ngộ. Thợ ngọc sám hối, lễ bái.

 

* Bảo vệ vịt bèn chẳng uống nước

                   

Đời Tấn, sư Tăng Quần giữ ǵn tiết tháo thanh bạch, dựng am ở núi Hoắc Sơn thuộc huyện La Giang. Ngọn núi nằm giữa biển, có một chiếc bồn đá rộng vài trượng, nước suối trong vắt. Am cách bồn đá bởi một khe nước nhỏ, bắc một khúc gỗ làm cầu để qua lại lấy nước. Sau đó, có một con vịt bị găy cánh đậu trên cầu. Tăng Quần muốn dùng tích trượng khua nó đi, nhưng lại sợ làm tổn thương vịt, bèn quay về không lấy nước nữa. Cứ thế nhịn uống mà chết.

          Tán rằng: V́ sanh mạng của con vật mà quên bẵng thân ḿnh. Đại từ cứu tế rộng khắp như thế là tột bậc. Chắc có kẻ nói: “V́ bảo toàn [tánh mạng] con ngỗng mà chịu khổ th́ được, Tăng Quần mất mạng chẳng có lỗi ư?” Ôi! Bậc chí nhân thấy cái đăy da như huyễn, mộng, bọt, bóng. Nếu có lợi cho chúng sanh, sẽ vứt bỏ [xác thân của chính ḿnh] như khạc mũi răi. Cho cọp ăn, đút no chim ưng, đều do cái tâm ấy, há bọn phàm phu chấp trước, keo kiệt Tứ Đại có thể ḍ lường được ư?

 

* Chuộc mạng, nuôi phóng sanh

 

Đời Trần, sư Pháp Lăng là người huyện Bái thuộc Từ Châu. Sư theo học Thiền với thiền sư Bảo Chí chùa Đại Minh, tinh thông Luật, Luận, danh tiếng vang dội đất kinh kỳ, thính chúng tụ hội đông đảo. Nhận được tiền đàn việt cúng dường, Sư dùng tạo kinh, tượng, tháp, chùa, hoặc cứu giúp kẻ bần cùng, tai ách. Hễ thấy các sanh mạng, Sư liền mua lại, đem về nuôi nấng. Ngỗng, vịt, gà, chó đầy ắp trong pḥng. Hễ thấy Pháp Lăng ngủ nghỉ, chúng đều im lặng, không phát ra tiếng. Lúc Sư ngoạn cảnh, chúng đồng loạt kêu, sủa như trống kèn. Đấy cũng là do được cảm hóa mà thành ra như vậy đó ư?

 

* Bi, kính hành thí

 

Đời Tùy, sư Linh Dụ là người xứ Cự Lộc thuộc Định Châu. Mười lăm tuổi, Sư xuất gia tại chùa Ứng Giác thuộc Triệu Quận, thông hiểu rộng răi kinh luận, lừng danh trong nước. Sư hành bố thí kiêm bi lẫn kính. Sư bố thí ca-sa mấy ngàn chiếc. Thuốc men thí cho người bệnh khổ cầu được chữa trị chẳng đếm xuể. Hễ có món ăn ngon lành, Sư ắt dâng cúng chư Tăng trước tiên. Đối với các loài súc vật, Sư chưa từng mắng mỏ, hắt hủi. Thậm chí khi trách mắng, cật vấn trẻ nhỏ, hoặc răn dạy ước thúc đệ tử, Sư tự xưng tên ḿnh, gọi họ là “nhân giả”. Lời lẽ khẩn thiết, xót xa đến nỗi người nghe tuôn nước mắt.

 

* Mua ao phóng sanh

 

Đời Tùy, Trí Giả đại sư lúc ở Lâm Hải, thấy dân chúng sống bằng ngư nghiệp, lưới, chài giăng trải hơn bốn trăm dặm, đăng, đó, đập chắn hơn sáu mươi chỗ. Sư thương xót, bèn dùng tiền được cúng thí để mua vịnh biển làm ao phóng sanh, dâng biểu lên Trần Hậu Chủ. Trần Hậu Chủ sắc truyền cấm đánh bắt. Do vậy, lập bia. Vua sai Quốc Tử Giám Tế Tửu là Từ Hiếu Khắc soạn văn bia, lời lẽ hết sức tha thiết, người xem thấy đều buồn đau, cảm ngộ, cảm hóa khá nhiều người.

 

* Cắt tai để cứu chim trĩ

 

Đời Tùy, sư Trí Thuấn là người Triệu Châu, du phương đến miền Bắc, tới am Đ́nh Sơn. Nơi đó có thợ săn đang đuổi một con chim trĩ. Chim trĩ chạy vào pḥng sư Trí Thuấn. Trí Thuấn hết lời khuyên nhủ thợ săn buông tha, nhưng hắn chẳng nghe. Do vậy, Sư bèn tự cắt tai ḿnh đưa cho hắn. Thợ săn kinh hăi, tỉnh ngộ, vứt cung, thả chim ưng. [Từ đó], mấy thôn bỏ hẳn săn bắn. Mỗi khi thấy kẻ nghèo đói, Sư lệ đẫm đầy mặt, cởi y [bố thí], bớt ăn [để cứu giúp], không ǵ chẳng làm đến cùng.

Tán rằng: Mạnh Kha nói: “Chí thành nhi bất động giả, vị chi hữu dă” (chí thành mà chẳng khiến cho người khác bị cảm động, chưa hề có chuyện đó). Câu này được ứng nghiệm nơi sư Trí Thuấn.

 

* Do cứu kẻ nghèo bèn đến chỗ quan lại

 

Đời Tùy, sư Phổ An là người xứ Kinh Dương thuộc Kinh Triệu. Khi nhà Châu diệt pháp, Sư ẩn cư trong hang Tiên Tử thuộc núi Chung Nam, khổ hạnh, quên thân. Có lúc, Sư ḿnh trần ở trong đám cỏ cây để bố thí muỗi ṃng. Có khi nằm phơi thây giữa đống xác chết nhằm bố thí cho hổ báo. Khi đó, [triều đ́nh] hạ lệnh trọng thưởng mười tấm lụa cho kẻ nào bắt nộp một tăng nhân. Có kẻ tới bắt sư Phổ An. Phổ An vui vẻ, khuyên nhủ: “Thấy ngươi nghèo túng, khổ sở, ta muốn giúp ngươi”. Liền dọn cơm cho người ấy ăn rồi cùng về kinh. Vua nói: “Luật nước ta rất nghiêm, chẳng cho phép người tu hành ở trong dân gian”. [Phổ An đáp]: “Bệ hạ lại c̣n giúp cho pháp nước nghiêm ngặt hơn, chẳng cho phép người tu đạo ở trong núi th́ đuổi họ về đâu?” Vua bèn thả cho Sư trở về núi.

 

* Thân ở phường cùi

 

Đời Đường, sư Trí Nham là người xứ Khúc A thuộc Đan Dương, trí dũng hơn người. Sư từng làm chức Hổ Bí Trung Lang Tướng[26]. Túi lọc nước thường treo ở đầu cung, coi đó là chuyện thường. Về sau, Sư vào núi Hoàn Công, nương theo thiền sư Bảo Nguyệt để xuất gia. Những người bạn trong quân ngũ cũ như Thứ Sử Nghiêm Soạn, Trương Xước v.v… nghe tin Sư xuất gia bèn đến thăm. Thấy chốn núi thẳm cô tịch, họ nói: “Lang tướng bị điên à? Sao lại ở chỗ này?” Trí Nham đáp: “Ta đă phát điên nay muốn tỉnh, c̣n các ông th́ bệnh điên đang phát”. Sư tới phường người cùi ở thành Thạch Đầu để thuyết pháp cho họ, hút mủ, rửa chỗ bẩn, không ǵ chẳng tận tụy. Trong niên hiệu Vĩnh Huy, Sư thị tịch ngay chỗ của người cùi, vẻ mặt chẳng biến đổi, có hương thơm lạ suốt cả mười ngày.

 

* Hút mủ nơi vết ung nhọt ở bụng

 

Đời Đường, sư Chí Khoan là người xứ Hà Đông thuộc Bồ Châu, thường tụng kinh Duy Ma và giới bổn, cảm thiên thần nhiễu quanh pḥng. Sư tánh nhân từ, rộng răi, thích châu cấp cho người bệnh, bất kể tăng, tục, đường sá xa hay gần, hễ ai không có người chữa trị, Sư liền cáng về pḥng ḿnh để tự chăm sóc. Có kẻ bị bệnh, bụng có ung nhọt, nhưng mủ không thể chảy ra được. Sư dùng miệng hút mủ, người ấy liền được lành bệnh. Sau đó, do Kiêu Cảm (Dương Huyền Cảm)[27] làm loạn, sư Trí Khoan bị liên lụy, bị đày sang Tây Thục. Người tiễn chân biếu tặng tiền bạc, vải vóc, Sư đều chẳng nhận, chỉ nhận một con lừa để chở kinh. Giữa đường, Sư gặp vị tăng là Bảo Tiêm bị rách chân nằm bên đường, Sư liền tặng lừa cho Bảo Tiêm cưỡi, tự ḿnh gánh kinh sách. Gặp năm đói kém, Sư nấu cháo để nuôi người đói, lại cởi áo của ḿnh cho họ mặc. Hoặc nhịn ăn, hoặc giảm phần ăn của ḿnh, vừa xót xa khuyến hóa, hướng dẫn họ niệm Phật.

 

* Nuôi nấng lũ chuột

 

Đời Đường, sư Huệ Ư dùng cơm thừa trong bát để nuôi lũ chuột trong pḥng. Hơn cả trăm con đều thuần thục tranh nhau tới ăn. Con nào bị bệnh, Sư dùng tay vuốt ve.

 

* Trải mền len nuôi chó

 

Đời Đường, sư Trí Khải là người Đan Dương, thường giảng Tam Luận. Trinh Quán nguyên niên (627), Sư trụ tại chùa Tiểu Long Tuyền thuộc huyện Dư Diêu. Đất Việt có tập tục thấy chó sanh nhiều con thường vứt bỏ dọc đường. Trí Khải thương xót, thu gom nuôi nấng. Số lượng đến ba chục hay năm chục con. Sư trải mền len cho chúng nằm, chẳng ngại bẩn thỉu.

 

* Bệnh nhơ nhớp chẳng chê

 

Đời Đường, sư Đạo Tích người đất Thục, trụ tại chùa Phước Cảm thuộc Ích Châu. Sư tánh nhân từ, có người mắc bệnh cùi, lở loét, thối rữa, mùi hôi thối nồng nặng, người ngửi thấy đều bịt mũi. Đạo Tích phục vụ họ, thân tâm chẳng hai. Hoặc cùng ăn chung một đồ đựng, hoặc giúp người ấy giặt giũ. Có người hỏi nguyên do, Sư đáp: “Thanh tịnh hay dơ thối là do tâm ghét thương. Há ta lại phân biệt tâm tư của ḿnh ư? Chỉ nhờ vào đó để rèn luyện mà thôi!”

 

* Chăm sóc bệnh nhân, gặp thánh

 

Đời Đường, sư Trí Huy trụ tại chùa Trùng Vân, dựng nhà tắm ấm để tăng chúng tắm rửa, thí nước, cấp thuốc. Có một vị tỳ-kheo bị cùi, đại chúng đều chê ghét. Trí Huy vẫn xoa bóp, tẩy rửa cho vị ấy như thường. Chợt có ánh sáng thần diệu và mùi hương lạ, Sư vừa mới kinh ngạc th́ người bệnh ấy bỗng biến mất.

Tán rằng: Đức Phật dạy: “Ngô diệt độ hậu, hảo cúng dường bệnh nhân, dĩ trung đa hiền thánh cố dă” (Sau khi ta diệt độ, hăy khéo cúng dường người bệnh, v́ trong đó có nhiều vị hiền thánh). Những ǵ ngài Trùng Vân gặp phải trong hiện thời rất tương tự nhân duyên của ngài Ngộ Đạt. Xưa nay những trường hợp tương tự như vậy rất nhiều, tạm nêu một hai chuyện để khuyên lơn những kẻ hiềm ghét người bệnh vậy.

 

* Cầm chổi quét trước khi đi

 

Đời Đường, sư Huệ Bân người Duyện Châu, nghiên cứu sâu rộng kinh luận. Về sau, Sư chuyên tu Thiền Định, chú trọng dùng ḷng từ để cứu độ. Mỗi mùa Hè, khi đi lại, sợ [dẫm đạp] tổn thương các loài trùng nhỏ, Sư cầm chổi quét trước. Hễ có được lợi dưỡng, Sư ngầm hành bố thí đủ thứ thiện sự, lại căn dặn [người nhận bố thí] đừng tiết lộ.

 

* Châu cấp kẻ ăn xin

 

Đời Đường, sư Đàm Tuyển người xứ Cao Dương, sống ở chùa Hưng Quốc. Sư tánh chuộng từ bi cứu tế, chẳng tích trữ tiền bạc. Sư đặt một chiếc vạc to, gom toàn bộ thức ăn xin được để nấu thành cháo, xếp những người ăn mày ngồi quanh rồi tự tay châm chước [múc cháo cho từng người]. Thấy kẻ lam lũ, h́nh dung c̣m cơi, Sư thương xót, ứa lệ, đau buồn khôn cầm. Chính Sư cũng ăn cháo cùng họ suốt nhiều năm.

 

* Truyền giới, phóng sanh

 

Thời Ngũ Đại, thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ sống ở Vĩnh Minh suốt mười lăm năm, độ đệ tử một ngàn bảy trăm người. Sư vào núi Thiên Thai, truyền giới cho hơn một vạn người. Sư thường truyền giới Bồ Tát cho thất chúng, ban đêm thí thực cho quỷ thần, phóng sanh muôn loài, sáu thời hành đạo. Hễ c̣n sức bèn tụng kinh Pháp Hoa đến một vạn ba ngàn bộ. Ngày Hai Mươi Sáu tháng Chạp năm Khai Bảo thứ tám (975), Sư đốt hương cáo biệt đại chúng rồi ngồi qua đời.

 

* Chăm sóc người bệnh như chính ḿnh

 

Đời Tống, sư Cao Am ở chùa Vân Cư, nghe có tăng sĩ ngă bệnh, chuyển vào Diên Thọ Đường. Sư thở dài thương xót như chính ḿnh đang bị bệnh. Sư sáng tối hỏi han, tự ḿnh sắc thuốc, nấu cháo, chưa từng bỏ sót bữa nào không cho [người bệnh] ăn. Hoặc lúc trời hơi lạnh, Sư vỗ lưng người bệnh hỏi: “Áo có đủ ấm hay không?” Hoặc lúc hè nóng, Sư quan sát sắc mặt, hỏi: “Có quá nóng hay không?” Cho tới khi người ấy qua đời, chẳng cần hỏi người đó có phải là thường trụ hay không, cứ theo đúng lễ mà tống táng.

Tán rằng: Kinh nói tám thửa ruộng phước, chăm sóc người bệnh là phước bậc nhất. Há chẳng phải v́ tăng sĩ không nhà, cô đơn giữa chốn giang hồ, lênh đênh bệnh khổ, đúng là đáng thương xót. Người làm chủ tăng phường mà người bệnh không do ta chữa trị, chết không do ta tống táng, há có phải là đạo lư từ bi ư? Phàm là người trụ tŕ, hăy nên lấy Cao Am làm khuôn mẫu.

 

* Tổng luận

 

Nhân, nghĩa, lễ, trí là bốn đầu mối của con người, nhưng Nhân đứng đầu. Từ, bi, hỷ, xả là bốn tâm của Phật, mà Từ là trước tiên. Nếu chẳng có từ tâm, dẫu học rộng nghe nhiều, hay có thần thông, tam-muội, sẽ đều là ma nghiệp. Chắc có kẻ nói từ và oai cùng vận dụng, sao lại chuyên đề cao từ? Há chẳng biết sanh hay sát đều là nhân, nhiếp thọ hay chiết phục đều là từ. H́nh tích là oai, nhưng thật sự là từ. Oai mà chẳng đánh mất từ th́ gọi là đại từ. Các vị chớ nên coi ân nhỏ nhoi, huệ vặt vănh là từ.

 

21.2.7. Hạnh cao thượng

* Né tránh ân sủng bèn vào trong núi

 

Đời Tấn, do sư Đạo Hằng bị vua Tần là Diêu Hưng ép bỏ tăng phục để ra giúp triều chánh, Sư từ chối nhiều lượt chẳng được chấp thuận, tới khi nguy khốn mới được miễn. Sư than rằng: “Người xưa có nói: Cái thêm vào vật chất cho ta sẽ hao tổn tinh thần ta. Cái tăng trưởng danh ta sẽ giết hại thân ta”. Do vậy, Sư trốn lánh trong non thẳm, ăn cỏ cây, hưởng mùi Thiền suốt đời.

 

* Mọi người khâm phục sự thanh cao, thoát tục

 

Đời Tấn, Huệ Vĩnh và Huệ Viễn sống tại Lư Sơn. Trấn Nam tướng quân Hà Vô Kỵ trấn thủ Tầm Dương, nhân dịp tụ tập ở suối Hổ Khê, đă mời các vị Huệ Vĩnh và Huệ Viễn tham dự. Người theo Huệ Viễn hơn trăm người, trang nghiêm có thứ tự; c̣n ngài Huệ Vĩnh mặc áo chằm, đi giày cỏ, cầm tích trượng, ôm bát, dưới bóng tùng phơi phới đi tới, tinh thần, khí chất tự tại. Hà Vô Kỵ bảo đại chúng rằng: “Phong thái của Vĩnh công thanh cao, thoát tục vượt xa thầy Viễn!”

Tán rằng: Những người đi theo ngài Huệ Viễn toàn là bậc anh hiền trong liên xă, mà ông Hà c̣n chèn ép, đề cao như thế đó. Tăng hiện thời nuôi nô bộc, căng lọng, vác rương, lê lết chốn hào quư để cầu phe phái, ông Hà trông thấy sẽ lại nghĩ như thế nào?

 

* Chẳng nhận sự cúng dường của vua

 

Đời Diêu Tần, ngài Phật-đà-da-xá đang ở Cô Tạng[28]. Vua Tần là Diêu Hưng sai sứ đến thỉnh, ban thưởng trọng hậu, nhưng Sư chẳng tiếp nhận. Khi Sư đến Trung Hoa, Diêu Hưng tự ḿnh ra đón tiếp, lập riêng cho Sư một ṭa sảnh quán trong vườn Tiêu Dao, nhưng tứ sự cúng dường Sư đều chẳng nhận. Đến giờ, Sư liền đi khất thực, mỗi ngày chỉ ăn một bữa mà thôi! Y, bát, ngọa cụ chất đầy ba gian nhà, nhưng Sư chẳng màng tới. Diêu Hưng bèn đem bán giúp Sư để cúng dường, xây chùa ở phía Nam của ṭa thành.

 

* Vua tới, chẳng nghênh đón

 

Sư Tăng Trù sống vào đời Tề. Tề Văn Tuyên Đế (Cao Dương) thường dẫn đội hộ vệ đến chùa. Tăng Trù ngồi yên trong pḥng nhỏ, trọn chẳng nghênh tiếp. Đệ tử can gián, Tăng Trù nói: “Xưa kia, Tôn-đầu-lô đi bảy bước ra đón vua mà đến nỗi mất nước bảy năm. Đức hạnh của ta thật sự chẳng bằng Ngài, chẳng dám tự dối gạt h́nh tướng, mong cầu phước từ vua ư?” Thiên hạ tôn xưng Sư là Trù thiền sư.

 

* Chẳng kết giao với người quyền quư

 

Đời Lương, sư Trí Hân là người Đan Dương, nổi danh về kinh nghĩa trong cả nước. Cuối niên hiệu Vĩnh Minh, thái tử có dịp ngự giá Đông Viên, nhiều lượt ghé chùa. Nhân đó, Trí Hân cáo bệnh, xin về Chung Sơn, tự tại, thảnh thơi, chẳng qua lại với phường phú quư, sống cô lập, tách biệt mọi người. Mọi món tiền cúng dường Sư đều chẳng tích cóp cho riêng ḿnh, mà dành để xây cất hoặc sửa chữa chùa.

 

* Không chỉ đường cho giặc

 

          Đời Tùy, sư Đạo Duyệt là người Kinh Châu, thường tŕ kinh Bát Nhă, trụ tại chùa Ngọc Tuyền. Gặp lúc Châu Xán[29] làm phản, xông vào chùa đ̣i lương thực, lại c̣n muốn làm hại. Đạo Duyệt hoàn toàn chẳng sợ hăi. Châu Xán sai thả ra, bắt Sư dẫn đường. Đi được mấy bước, Đạo Duyệt ngồi xuống đất, bảo: “Ta là sa-môn, chẳng phải là kẻ dẫn đường. Thân xác phù du, huyễn hóa này mặc cho các ngươi đâm chém”. Châu Xán thấy lạ trước sự cao thượng ấy liền sai người đưa Sư trở lại chùa.

 

* Nhiều lần được triệu vời mà chẳng đến

 

Đời Đường, sư Từ Tạng là người nước Tân La (Silla), tu hành âm thầm, nhưng đức hạnh vẫn hiển lộ trọn khắp, được mọi người ngưỡng vọng, hướng về. Vua triệu vời nhiều lần, nhưng Sư không đến. Vua hết sức tức giận, ra lệnh cho người vào tận núi, kề gươm vào cổ Sư. Từ Tạng nói: “Ta thà giữ giới một ngày mà chết, chẳng mong sống trọn đời mà phá giới!” Sứ giả chẳng nỡ giết, tâu tŕnh cặn kẽ lên vua. Vua thán phục.

 

* Thà chết chẳng chịu khuất phục

 

Đời Đường, Tứ Tổ Đạo Tín đại sư trụ tại Hoàng Mai hơn ba mươi năm. Trong niên hiệu Trinh Quán, Đường Thái Tông ba lượt xuống chiếu vời Tổ vào kinh đô. Tổ đều nại cớ bệnh tật để từ chối. Vua ra lệnh cho sứ giả: “Nếu Sư vẫn chẳng chịu đến th́ lấy đầu về”. Sư vươn cổ nhận đao. Sứ giả thuật lại, Thái Tông cảm thán, ban lụa quư để Tổ toại chí.

Tán rằng: Nghiêm Tử Lăng[30] cự tuyệt vua Quang Vũ. Cụ Chung Phóng[31] từ tạ Nhân Tổ (Tống Chân Tông) [triệu vời], cũng là thói thường của bậc dật sĩ, nhưng chưa hề nghe chuyện bị dùng đao uy hiếp vẫn chẳng xoay chuyển. Đan phượng bay vút tận trời thẳm, chỉ có thể ngóng theo, chứ chẳng nối gót được! Tứ Tổ là người như thế đó chăng? Từ Tạng là người như vậy đó chăng?

 

* Ba lần triệu vời chẳng đến

 

Đời Đường, thiền sư Phần Châu Vô Nghiệp là người Ung Châu thuộc Thiểm Tây. Đường Mục Tông sai Tả Nhai Tăng Lục[32] là Linh Chuẩn đem chiếu thư đến triệu vời Sư. Sư cười bảo: “Bần đạo có đức hạnh ǵ mà lại phiền lụy đến bậc nhân chúa? Thầy cứ đi trước, tôi sẽ theo ngay sau”. Nói xong, Sư tắm rửa, trải ṭa ngồi, bảo các môn nhân rằng: “Tánh thấy nghe hay biết của quư vị có thọ mạng bằng với hư không, hết thảy cảnh giới vốn tự không tịch. Kẻ mê chẳng hiểu rơ, liền bị cảnh mê hoặc mà lưu chuyển chẳng cùng tận. Thường hiểu rơ hết thảy đều không, chẳng có một pháp nào bận ḷng; đó là chỗ dụng tâm của chư Phật”. Nói xong, Sư ngồi ngay ngắn, qua đời vào giữa đêm. Linh Chuẩn trở về tâu lại. Vua hết sức khâm phục, tán thán, ban thụy hiệu là Đại Đạt Quốc sư. Sư sống qua hai triều Đường Hiến Tông và Mục Tông, đă ba lần vua xuống chiếu triệu vời, nhưng chẳng đến.

 

* Chiếu chỉ đến chẳng đứng lên

 

Đời Đường, sư Lăn Dung ẩn cư tại núi Ngưu Thủ thuộc Kim Lăng. Vua nghe danh Sư, sai trung sứ triệu kiến. Sứ giả đến, Lăn Dung đang ngồi trên mặt đất đốt lửa bằng phân ḅ, nhặt củ khoai vùi trong tro để ăn, lạnh đến nỗi mũi răi ḷng tḥng. Sứ giả nói: “Thiên tử có chiếu, tôn giả hăy đứng lên”. Lăn Dung nh́n rồi chẳng đếm xỉa. Sứ giả cười bảo: “Nước mũi chảy đến cằm rồi!” Lăn Dung đáp: “Ta há có công sức để lau mũi răi cho kẻ tục ư?” Vua nghe chuyện, than là lạ, bèn ban thưởng trọng hậu để biểu dương.

 

* Liều chết giấu tăng trốn tránh

 

Đời Đường, sư Pháp Xung người xứ Thành Kỷ thuộc Lũng Tây. Đầu thời Trinh Quán, triều đ́nh truyền lệnh dùng cực h́nh đối với kẻ xuất gia tư độ (xuất gia mà chẳng có độ điệp của quan phủ). Lúc ấy, tại núi Dịch Dương có nhiều tăng sĩ lánh nạn, lương thực cạn kiệt. Pháp Xung đến gặp quan đứng đầu châu, thưa rằng: “Nếu có chuyện xử tử, Xung tôi xin hứng chịu. Chỉ xin thí cho lương thực cho kẻ tu đạo để họ rốt cuộc được hưởng phước lành”. Tể quan khen ngợi chí khí của Sư, chấp nhận vượt pháp mà châu cấp cho họ.

 

* Chẳng tới dự tiệc thế tục

 

Đời Đường, thiền sư Thao Quang dựng lều cỏ ở ngọn Tây trong rặng Linh Ẩn. Thứ sử Bạch Cư Dị sắm sửa tiệc chay, làm thơ thỉnh Sư. Thao Quang dùng kệ đáp, [từ chối] chẳng tới. Trong đó có một đoạn rằng: “Hữu thành thị bất kham phi tích đáo. Khủng kinh oanh chuyển họa lâu tiền” (Có phố, chẳng kham chống trượng đến. Sợ rộn oanh hót trước lầu son). Sư cao nhă như thế đó!

Tán rằng: Có vị cổ đức dùng kệ để từ tạ bậc quư nhân mời đến dự tiệc như sau: “Tạc nhật tằng tương kim nhật kỳ. Xuất môn ỷ trượng hựu tư duy. Vi tăng chỉ hợp cư sơn cốc. Quốc thổ diên trung thậm bất nghi” (Hôm qua ước hẹn hôm nay tới. Ra cửa, dựa trượng, lại nghĩ suy. Làm tăng chỉ hợp nơi hang núi. Tham dự tiệc tùng rất chẳng nên!) [Vị ấy] cùng với sư Thao Quang giống hệt như “trước sau cùng một lối”. Ôi! Kẻ mặc áo chằm hăy nên sáng tối ngâm vịnh hai bài kệ ấy một lượt th́ mới được!

 

* Chẳng nhận y và tước hiệu

 

Đời Hậu Đường[33], sư Toàn Phó là người xứ Côn Sơn thuộc Ngô Quận. Sư yết kiến thiền sư Nam Tháp Quang Dũng, nhanh chóng hiểu thấu tâm địa. Về sau, Sư trụ tại Thanh Hóa Thiền Viện. Tiền Trung Hiến Vương (Tiền Hoằng Tá) sai sứ ban tặng ca-sa tía. Toàn Phó dâng biểu cật lực từ chối. Sứ giả tới lần nữa, Sư lại từ chối rằng: “Ta chẳng phải là làm bộ nhún nhường, mà là sợ người đời sau bắt chước ta phô bày ḷng dục”. Vua liền ban hiệu là Thuần Nhất thiền sư, Sư lại cố từ chối, chẳng nhận.

 

* Tận lực từ chối y tía

 

Thời Ngũ Đại, sư Hằng Siêu là người Phạm Dương, trụ tại chùa Khai Nguyên, giảng kinh luận hơn hai mươi năm. Trước sau, các quan đứng đầu châu ấy hoặc các đặc sứ của triều đ́nh đều gởi thiếp cầu kiến, Sư sai đồng tử nhận thiếp, nhưng ít khi tiếp kiến. Khi đó, Quận Thủ là ông Lư muốn tấu tŕnh xin triều đ́nh ban y tía; Hằng Siêu dùng thơ để từ chối, có đoạn: “Hữu thệ truyền kinh luận tử, bất nhiễm lợi danh sanh” (Thề truyền kinh luận mà chịu chết, chẳng nhiễm lợi danh để sống c̣n). Ông Lư lại sai người đến khuyên lơn. Hằng Siêu kiên quyết, chẳng ngả theo. Lại bảo: “Ông c̣n tới nữa th́ ta đă ở ngoài cửa ải Lư Long rồi!” Quan tướng quốc là Doanh Vương Phùng công nghe danh Sư, gửi thư kết giao. Hằng Siêu đáp: “Bần đạo sớm bỏ cha mẹ, quyết chí tu hành, vốn mong cầu ngài Di Lặc biết đến tên ḿnh, nào ngờ danh đồn đến tai bậc tể phụ, há bận ḷng v́ mối lợi hư huyễn ư?” Phùng công càng thêm kính trọng, dâng biểu lên triều đ́nh, cưỡng ban y tía cho Ngài. Ngày Sư mất, nhạc trời vang rền hư không; đó là chứng cớ chứng tỏ Ngài đă sanh về Đâu Suất.

Tán rằng: Đắp y sợi vàng tía, giao du với tể tướng, người ta mong mỏi sâu đậm, chỉ sợ chẳng đạt được. Thế mà hai vị kiên quyết từ chối đôi ba lượt, coi như chuyện nhơ nhuốc! Phong thái thanh khiết lẫm liệt ṿi vọi ngàn năm. Đúng là có thể nguội lạnh tấm ḷng sôi nổi tranh đua, thức tỉnh kẻ say sưa danh lợi vậy.

 

* Chẳng chuộng vương cung

 

Đời Hậu Đường, sư Trinh Biện người xứ Trung Sơn, tu học khắc khổ, trích máu chép kinh. Bấy giờ, đất Tinh Châu chẳng dung nạp ngoại tăng, Trinh Biện ra vùng đồng hoang, ẩn ḿnh trong một ngôi mộ cổ. Đường Vũ Đế (Lư Khắc Dụng) đi săn, Trinh Biện từ mộ bước ra, thấy cờ xí, ngựa xe, lại nấp vào huyệt mộ. Vua bắt được bèn tra hỏi [nguyên do]. Kiểm trong mộ, thấy bồ đoàn, án sách, nghiên mực, kinh sớ la liệt, bèn sai đưa Sư về phủ[34] để phụng dưỡng. Tào Thái Hậu hết sức kính ngưỡng, nhưng Trinh Biện thưa cùng Thái Hậu: “Thần vốn coi trọng việc học pháp, ở lâu trong vương cung như mang gông xiềng”. Vua bèn thả cho Sư tự do.

 

* Tay áo giấu thư giới thiệu

 

Đời Triệu Tống, thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển đắc pháp nơi ngài Trí Môn Quang Tộ, chuẩn bị du phương tham học vùng Lưỡng Chiết. Học sĩ Tăng Công bảo Sư: “Linh Ẩn là chỗ thù thắng trong thiên hạ. San thiền sư[35] là bạn cũ của ta”, bèn gởi kèm thư tiến cử Trùng Hiển. Trùng Hiển đến Linh Ẩn, ẩn ḿnh trong đại chúng suốt ba năm. Chẳng mấy chốc, Tăng công phụng chiếu đi sứ sang Chiết Tây, hỏi thăm Trùng Hiển, nhưng tại Linh Ẩn chẳng có ai biết. Khi đó, chùa có hơn ngàn vị Tăng. Tăng công sai thuộc hạ kiểm sổ ghi tăng chúng quải đơn mới t́m được Hiển. Hỏi đến thư tiến cử khi trước, Sư lôi từ tay áo ra, vẫn niêm phong như cũ, thưa: “Ư của Ngài rất chu đáo, nhưng người hành cước vốn chẳng mong cầu trong đời, dám mong tiến cử hay sao?” Tăng công cười to. San thiền sư lấy làm lạ.

Tán rằng: Người đời nay được thư của người quyền quư như đạt được ngọc quư, ngày đêm mong được nâng đỡ. Họ cũng chẳng nghe phong thái của ngài Tuyết Đậu ư? Tôi lấy làm lạ là ngài Tuyết Đậu niêm xướng tông thừa như chớp xẹt, sấm rền, chẳng thua kém các cụ Đức Sơn, Lâm Tế! Khảo sát đời Ngài, khí độ vốn bất phàm, kẻ làm Thích tử chẳng thể không biết tự mến trọng ḿnh.

 

* Vứt thư chẳng bóc

 

Đời Tống, thiền sư Vũ Ninh Huệ An cùng với Viên Thông Tú Thiết Bích cùng tham học ngài Thiên Y. Huệ An ở trong một ngôi chùa rách nát tại một hoang thôn ở Vũ Ninh, thui thủi suốt ba mươi năm, c̣n Viên Thông vâng theo chiếu chỉ, sống tại chùa Pháp Vân, oai quang lừng lẫy. Sau đó, Viên Thông gửi thư hỏi thăm Huệ An. Huệ An chẳng bóc ra xem mà vứt đi. Thị giả hỏi duyên cớ. Huệ An đáp: “Ta thoạt đầu ngỡ Tú Thiết Bích có điểm đặc sắc, nay mới biết hắn là kẻ si. Kẻ xuất gia ở nơi g̣ mả, cội cây, tu tập như cứu lửa cháy đầu. Vô cớ ở ngă tư đường dựng lầu rộng lớn nuôi hằng trăm gă nhàn rỗi; đấy đúng là mở mắt đái dầm vậy. Ta c̣n phúc đáp làm chi?”

Tán rằng: Viên Thông Tú nhiều đồ chúng, Huệ An trơ trọi. Đại để là hễ thay đổi vị trí đều là như thế. Chẳng phải là Huệ An chê trách Viên Thông Tú, mà là cảnh tỉnh những kẻ ương bướng si mê quần tụ đó thôi! Tuy vậy, nuôi kẻ nhàn rỗi c̣n tạm được, chứ nay th́ nuôi dưỡng kẻ lười nhác, c̣n nói chi được nữa!

 

* Đối trước sứ giả đốt bát

 

Đời Tống, sư Hoài Liên người xứ Chương Châu. Trong niên hiệu Hoàng Hựu[36], Sư được triệu đến đối đáp ở điện Hóa Thành hợp ư vua, được ban hiệu là Đại Giác thiền sư. Hoài Liên giữ giới luật rất nghiêm. Vua từng sai sứ ban bát bằng long năo. Hoài Liên đốt ngay trước mặt sứ giả, nói: “Pháp của ta mặc y hoại sắc, ăn bằng bát sành. Bát này chẳng đúng pháp, chẳng đáng nên dùng!” Sứ giả về tâu lại, vua khen ngợi hồi lâu!

Tán rằng: Hoài Liên đốt bát, tâm chẳng sợ hăi. Anh Tổ (Tống Nhân Tông) nghe tâu chẳng có sắc giận. Đó gọi là “chẳng có Nghiêm Tử Lăng, sẽ chẳng thành tựu khí độ đại lượng của vua Hán Quang Vũ. Chẳng có vua Quang Vũ, sẽ chẳng thể thành tựu khí độ cao khiết của Nghiêm Tử Lăng”. Đấy chẳng phải là chuyện tốt lành trong Tông Môn ư?

 

* Tổng luận

 

Phần trước ghi chép về trung quân, phần này sao lục hạnh cao thượng. Cao thượng là đúng, th́ trung quân sai rồi hay sao? Chẳng phải vậy! Phải xét xem vâng giữ như thế nào mà thôi! Sư Đạo Sung ở trong hang núi mà danh vang tận triều đ́nh, trên là độ vua, dưới là độ dân chúng, chẳng phải là chánh vụ hoằng pháp lợi sanh ư? Chỉ tiếc cho kẻ đại đạo chưa lập, đă uốn ḿnh cầu vinh để tiếng xấu cho Thích tử! Than ôi! Người làm tăng phải chân thành dùng đạo để tự trọng, khiến cho quốc vương, đại thần nghe biết trong thiên hạ có tăng sĩ chuộng đạo, quên bẵng quyền thế, để rồi tán thán, ngưỡng mộ. [Người như thế] ḷng trung cũng nhiều, chẳng cần phải tận mặt dâng lời, hiến kế mới là trung ư? Do vậy, tôi biết ngài Nam Dương được sủng ái suốt bảy đời vua, ngài Vô Nghiệp tận lực khước từ ba lần triệu vời, cảnh ngộ bất đồng nhưng đạo đồng, ḷng trung cũng đồng!

 

21.2.8. Hạnh từ tốn, cẩn trọng

* Đă được truyền pháp, ẩn tàng lâu năm

 

Đời Đường, Lục Tổ đại sư thuở đầu yết kiến Ngũ Tổ liền ngộ tự tâm. Ngũ Tổ bảo: “Căn tánh của ngươi hết sức nhạy bén, hăy đến xưởng giă gạo”. Do vậy, Sư bèn chăm chỉ giă gạo, lưng đeo đá, cần cù làm lụng nặng nhọc phục vụ đại chúng. Sau đó, Sư được truyền y bát, nửa đêm ngầm lẻn đi, ẩn giấu tung tích trong đám thợ săn, tóc tai bù xù, mặt lem luốc suốt mười sáu năm. Sau đó, do long thiên thúc đẩy, nơi giảng tịch của pháp sư Ấn Tông, Sư ngẫu nhiên luận định về gió và phan, tứ chúng kinh ngạc, ngưỡng mộ, phù tá đại sư khai pháp, xiển dương mạnh mẽ Nam Tông, trở thành bậc thầy khuôn mẫu muôn đời!

          Tán rằng: Đại sư không chỉ khai pháp trong mười sáu năm sau, mà lúc trẻ trung cũng đă là như thế, thành một người độc nhất “dưỡng sâu, tích dày” xưa nay mà thôi. Ngài chẳng xứng là bậc thầy khuôn mẫu muôn đời ư?

 

* Mười năm che giấu sự thâm trọng

 

Đời Đường, sư Quế Sâm là người Thường Sơn, thoạt đầu học Tỳ Ni. Về sau, tham phỏng khắp các vị tri thức thuộc Nam Tông (Thiền theo truyền thống của Lục Tổ Huệ Năng), đạt được tông chỉ nơi Huyền Sa đại sư. Sư âm thầm ẩn giấu hành tung. Ông Vương là quan đứng đầu Chương Châu thỉnh Sư trụ tích tại Thạch Du Liên Cung ở phía Tây Mân Thành. Sư trụ tích mười mấy năm, ẩn giấu diệu đạo. Người có chí khẩn thiết thỉnh cầu, Sư mới v́ người ấy khai diễn. Sau đó, Sư dời sang La Hán Viện, tường vách đổ nát, giường chơng rách nát, nhưng Sư vẫn điềm nhiên tự tại. Quan Thái Bảo của Cần Châu cố sức thỉnh Sư giảng pháp. Từ chối chẳng được, Sư mới nhận lời thỉnh, mở rộng pháp môn, đồ chúng tham học chẳng kể xiết, tạo thành tông Pháp Nhăn[37].

 

* Chẳng khoe linh dị

 

Đời Hậu Đường, sư Thiện Tĩnh là người xứ Kim Thành thuộc Trường An. Sư du hành phương Nam, tới Lạc Phổ, gặp pháp duệ của An công, liền viên dung tâm yếu. Sau đó, Sư quay về quê nhà, Vương Lưu Thủ kiến tạo Vĩnh An Viện cho Sư ở. Từng có lần Sư tắm gội, xá-lợi rơi xuống, Sư nhặt lấy, giấu kín, chẳng cho đệ tử khoe cho người khác xem. Lại có lần Sư đang nhập định, bỗng có bạch hạc quấn quưt trong sân như kẻ nghe pháp. Thiện Tĩnh sai người đuổi đi. Phàm những chuyện vi diệu lạ lùng như thế, Sư đều chẳng tuyên nói.

Tán rằng: Cổ nhân đạt được điều linh dị đều giữ kín, chẳng tuyên nói. Người hiện thời chẳng có linh dị, vẫn cứ dối trá tuyên bố để mê hoặc mọi người. Đại để, tâm t́nh khác biệt một trời một vực vậy! Thánh càng thêm thánh, ngu càng thêm ngu, c̣n trách ǵ được nữa!

 

* Ḥa ḿnh vào tiều phu, mục đồng

 

Đời Đường, sư Phổ Nguyện là người xứ Tân Trịnh thuộc Trịnh Châu, nương theo thiền sư Đại Huệ ở núi Đại Ôi để tu học, đắc pháp nơi Mă đại sư (Mă Tổ Đạo Nhất) thuộc Giang Tây. Sư ẩn giấu tài năng giống như kẻ chẳng thể nói. Năm Trinh Nguyên thứ mười (794), Sư trụ tích tại núi Nam Tuyền thuộc Tŕ Dương, khoác áo tơi, đội nón trúc, chăn trâu, ở lẫn với bọn tiều phu, mục đồng, khai hoang làm rẫy, chẳng bước chân khỏi núi Nam Tuyền suốt ba mươi năm. Trong niên hiệu Thái Ḥa, Thái Thú Tŕ Dương, Tuyên Sứ họ Lục, Hộ Quân họ Lưu cố thỉnh Sư khai pháp. Sư giáo hóa rộng khắp, được người đời xưng tụng là Nam Tuyền Cổ Phật.

Tán rằng: Viễn tổ sư (ngài Huệ Viễn) thân chẳng ra khỏi Lư Sơn suốt bốn mươi năm. Vương lăo sư (ngài Nam Tuyền Phổ Nguyện) chân chẳng rời Nam Tuyền ba mươi năm. Đó là đức dày của cổ nhân vậy; nhưng đấy đều là chuyện sau khi đă thấu đắc ư chỉ, chẳng phải là chuyện nên làm của kẻ mới học. Người xuất gia chưa hiểu rơ đại sự, chẳng ngại xa xôi ngàn dặm tham cứu, tầm học với thiện tri thức. Lúc ấy há nên giữ ngu, ngồi suông, tự đánh mất thiện lợi ư? Triệu Châu tám mươi c̣n hành cước, Tuyết Phong ba lượt lên tham yết ngài Đầu Tử, chín lần lên Động Sơn, há có dám si ngốc ẩn cư?

 

* Mọi sự đều do duyên khởi

 

Đời Tống, thiền sư Thần Đỉnh Hồng Ân là người Dự Châu, danh tiếng sánh ngang ngài Phần Dương. Tuổi chưa tới độ tráng niên, Sư ẩn cư tại Nam Nhạc suốt hai mươi năm rồi mới ra làm trụ tŕ. Lại c̣n hai mươi năm sau mới khai đường thuyết pháp, nhưng đều là do duyên khác đưa đẩy, thật sự chẳng do ư của chính Ngài.

 

* Nhiều năm khép cửa

 

Đời Tống, trong năm Nguyên Hựu thứ sáu (1091), thiền sư Vân Cái Thủ Trí lui về ở ẩn tại Tây Đường, đóng cửa nhàn cư suốt ba mươi năm.

 

* Ở lâu trong núi thẳm

 

          Đời Minh, thiền sư Vô Văn Minh Thông sau khi đại ngộ, liền một ḿnh vào ở trong núi Quang Châu sáu năm, ở trong núi thẳm của Lục An Châu sáu năm, lại đến Quang Châu ở thêm ba năm nữa. Ngài ở đi, ngồi một ḿnh trong núi suốt mười bảy năm như thế, sau đấy mới ra mặt nơi đời.

          Tán rằng: Đi, ngồi một ḿnh sau khi đại ngộ, cũng là ư ẩn giấu tung tích của ngài Nam Tuyền. Những kẻ sơ tâm chưa ngộ, mà chán tùng lâm, sợ đại chúng, ĺa tri thức, t́m cách sống đơn độc, cũng chẳng lầm lẫn ư?

 

* Tám lượt thỉnh chẳng tới

 

Đời Tống, thiền sư Phần Dương Vô Đức diện kiến bảy mươi vị thiện tri thức, trước sau tám lần được thỉnh mà Sư chẳng chịu ra mặt trong cơi đời. Sư an cư tại chùa Bạch Mă ở Tương Dương. Đạo tục Phần Dương hơn ngàn người kiên quyết thỉnh cầu chẳng ngớt, Sư thuận theo ḷng mong của mọi người mà đến [hoằng pháp]. Tông phong chấn hưng mạnh mẽ, nhưng Sư chẳng bước chân ra khỏi cửa. Sư tự soạn bài Bất Xuất Viện Ca để tỏ chí hướng.

Tán rằng: Xem khắp các vị đại lăo sau khi đắc pháp, phần nhiều ẩn giấu tài năng; đến lúc [thích hợp] mới bộc lộ; nhưng ông cụ này tám lượt thỉnh chẳng đến, càng hết sức cẩn trọng. Sau này, tông phong chấn hưng to lớn, chẳng phải là do nguồn sâu, ḍng dài ư? Nay kẻ thiếu niên tự phụ một chút tài năng, vênh váo ra mặt trong cơi đời, chỉ sợ thua người khác, cũng sai lầm lắm thay! Dẫu cho đời này đạt được, trọn chẳng thơm thảo! Các nạp tử hăy nên biết thời để tự răn nhắc vậy!

 

* Do trọng pháp, ở ẩn trong núi

 

Đời Nguyên, sư Pháp Văn bảy tuổi xuất gia, sau đó theo Ôn công học Pháp Hoa, Bát Nhă, Duy Thức, Nhân Minh, và Tứ Phần Luật. Ôn Công bảo Pháp Văn “trách nhiệm nặng nề, đạo xa xôi”, giao phó trọng trách hoằng truyền. Pháp Văn đối trước tượng Phật, nướng da, đốt ngón tay, trích máu chép kinh để biểu lộ ḷng tôn trọng pháp. Sư bèn ẩn cư tại núi Ngũ Đài, chẳng bước chân khỏi cửa suốt sáu năm, đọc Tạng giáo (Đại Tạng Kinh) năm ngàn quyển ba lượt. Đế sư (thầy của vua) cảm thán: “Đất Hán có vị tăng như thế ư?” Về sau, Sư theo lệnh của An Tây Vương mở giảng ṭa tại chùa Nghĩa Thiện. Thiên tử nghe danh, triệu vời đến cửa khuyết, hạ chiếu truyền Sư trụ tại chùa Đại Nguyên Giáo, ban ấn bạc nhất phẩm, người cầu giới đều theo về. Ngày Hai Mươi Bốn tháng Ba năm Diên Hựu thứ tư (1317), Sư ngồi xếp bằng qua đời.

 

* Ẩn cư trong chùa hoang

 

Đời Nguyên, sư Thế Ngu là người huyện Tây An thuộc Cù Châu. Sư từng tham học các vị đại lăo Bố Nạp, Đoạn Nhai, Trung Phong; về sau, đắc pháp nơi ngài Chỉ Nham. Sư trở về ngôi chùa hoang ở núi Ô Thạch, huyện Tây An, dựng lều cỏ để ở, h́nh bóng suốt sáu năm chẳng ra khỏi núi. Thanh danh vang đến triều đ́nh, vua sai quan lớn đến ban hương quư, y ca-sa kim lan, và tặng thêm danh hiệu là Hoằng Biện. Trong niên hiệu Chí Chánh, có năm ngôi chùa mới kiến tạo như Long Miên, Cổ Vọng v.v… đều kiền thành, khẩn thiết thỉnh Sư làm vị tổ đệ nhất khai sơn. Bất đắc dĩ, Sư phải nhận lời.

 

* Tổng luận

 

          Chắc có kẻ hỏi: “Đức Thế Tôn lúc mới thành Chánh Giác liền diễn giảng Hoa Nghiêm, lại có sa-di giảng kinh lúc mới bảy tuổi. Nếu cứ ắt phải trải nhiều năm ẩn cư th́ chúng sanh sẽ như thế nào?” Chẳng biết cổ nhân thong thả, ổn trọng chẳng phải là riêng ḿnh thiện, quên bẵng cơi đời. Đạo cao mà chí càng siêng gắng, tâm sáng mà xử sự càng thận trọng. Bên ḍng nước, dưới cội cây trưởng dưỡng thánh thai, đợi đến khi quả chín tỏa hương, trời rồng thúc đẩy, mới ra mặt thi thố. Tṛn đầy như thế đó! Ông thấy Như Lai suốt đời lợi sanh, chẳng biết Ngài đă huân luyện suốt ba A-tăng-kỳ kiếp! Lại chẳng biết sa-di bảy tuổi [giảng kinh] chẳng do nhiều đời đă quen huân tập ư? Phật pháp chẳng phải là cá tươi mà sợ bị ươn nát. Lời ấy tuy nhỏ nhoi mà có thể sánh ví chuyện to lớn vậy!

 

21.2.9. Hạnh gian khổ

* Tuổi già vẫn hành Đầu Đà

 

Thời đức Phật, tôn giả Đại Ca Diếp chuyên hành Đầu Đà, tuổi già chẳng bỏ. Đức Phật thương xót Ngài già suy, bảo: “Ông siêng khổ đă lâu, hăy nên tự lơi lỏng đôi chút”. Ngài Ca Diếp vẫn khổ hạnh như cũ. Đức Phật hết sức ca ngợi: “Ông có thể làm y chỉ cho hết thảy chúng sanh, giống như ta ở trên đời chẳng khác. Có người hành Đầu Đà như ông th́ pháp của ta hăy c̣n. Nếu không, pháp của ta sẽ diệt. Ông thật sự là người gánh vác đại pháp”. Về sau, tôn giả truyền pháp, làm Sơ Tổ của Tây Thiên.

          Tán rằng: Hạnh Đầu Đà c̣n hay mất, liên quan đến pháp tồn tại hay mất đi. Miệng vàng đă tuyên bày, như hăy c̣n vẳng bên tai. Tăng hiện thời ăn ngon béo, áo lộng lẫy, ở nơi xa hoa, tứ chi lười nhác, trang hoàng vật dụng mỹ nghệ giống như vương công, chẳng biết thẹn! Mạt Pháp đắm ch́m, thật đáng phải nên nỗ lực. Ngài Ca Diếp là tỵ tổ của hai phương Đông và Tây, hành xử như thế, há chẳng phải là thấu hiểu sâu xa hậu hoạn, mưu tính sẵn cho con cháu ư? Hăy noi theo hạnh nguyện của Tổ, Thiền giả đừng v́ thời Mạt Pháp mà tự ruồng rẫy ḿnh!

 

* Trải đủ nỗi hiểm nạn

 

Đời Tấn, ngài Đàm Vô Kiệt  (Dharmodgata) nghe tin các vị như Pháp Hiển v.v… đích thân đến nước Phật, bèn khẳng khái có lời thề quên thân. Vĩnh Sơ nguyên niên (420), Sư tụ tập những người cùng chí hướng như Đàm Lăng, Tăng Mănh v.v… gồm hai mươi lăm người, xuất phát từ Trường An, đi về phía Tây, vượt qua Lưu Sa. [Nơi ấy], trên là chẳng có chim bay, dưới tuyệt chẳng có thú chạy. Nh́n ra bốn phía mờ mịt, chẳng biết ǵ cả, chỉ ngước nh́n mặt trời để xác định hướng Đông Tây, nh́n xương người để nhắm đường. Đến Thông Lănh (núi Pamir), đỉnh núi tuyết phủ bốn mùa, rồng ác nhả độc, gió, mưa, cát, đá. Tiến lên trước, vượt rặng Tuyết Sơn, dưới chân núi có sông lớn nước chảy xiết như tên bắn. Buộc dây thừng giữa hai rặng núi Đông và Tây để làm cầu. Mười người chỉ có một sang được bờ kia mà thôi. Đốt khói làm hiệu, người sau thấy khói, biết người trước đă qua mới dám tiến bước. Nếu đă lâu mà chẳng thấy khói, biết gió dữ đă thổi phăng người đó ngă khỏi cầu dây, lọt xuống sông. Lại vượt qua Đại Tuyết Sơn, vách đá thẳng đứng cheo leo, chẳng có chỗ đặt chân. Trên vách đá, có những lỗ cắm cọc gỗ cũ đối diện nhau. Mỗi người cầm bốn cọc, trước là rút cọc dưới, bám vào cọc trên. Bám víu qua lại lần lượt suốt ba ngày mới đến được chỗ đất bằng. Kiểm lại đồng bạn, đă mất đi mười hai người. Tiến hướng Trung Thiên Trúc, đường vừa hoang vắng, chỉ mang theo thạch mật[38] làm lương thực. Trong mười ba người, lại chết thêm tám người. Đàm Vô Kiệt tuy trải qua nhiều nỗi gian nguy, nhưng hệ niệm Quán Thế Âm chưa hề tạm bỏ. Tới nước Xá Vệ, gặp lũ voi dữ, Sư bèn quy mạng Quán Âm, bỗng hiện ra con sư tử, voi bèn trốn chạy. Tới Hằng Hà, lại gặp bầy tê giác, Sư vẫn quy mạng như trước. Lập tức có chim thứu lớn bay tới, khiến cho lũ tê giác kinh hoảng, chạy tán loạn. Sau đó, ở Nam Thiên Trúc, Sư theo thuyền về lại Quảng Châu, mang kinh trở về.

Tán rằng: Đọc Tây Hành Truyện, ngàn năm sau vẫn đáng tuôn nước mắt. Tức là mỗi chữ, mỗi câu trong hiện thời là máu, mồ hôi của tiên đức, thế mà dùng tâm khinh thường để đối diện, tay nhơ bẩn cầm lấy, đặt ở chỗ chẳng sạch. Hoặc lại c̣n xếp xó chẳng đọc, hoặc đọc mà chẳng hành, thậm chí dùng để đổi chác cơm áo, thu gom danh lợi mà thôi. Buồn thay!

 

* Để tang v́ pháp diệt

 

Đời Tùy, sư Linh Dụ thấy nhà Châu[39] diệt pháp, buồn đau khôn cầm, bèn mặc áo tang, đầu quấn khăn gai như tang cha mẹ. Ban đêm, Sư hướng dẫn đồng bạn đàm luận chánh lư, ban ngày đọc sách thế tục, ẩn ḿnh như tro tàn, cây héo để chờ ngày Phật pháp phục hưng.

 

* Đâm đùi để chế ngự cái tâm

 

Đời Tùy, sư Trí Thuấn là người xứ Đại Lục thuộc Triệu Châu, chuyên tu đạo quán. Vọng tâm bỗng dấy khởi, chẳng thể ḱm nén được, Sư liền đâm đùi tuôn máu, hoặc ôm đá đi ṿng quanh tháp, chẳng phóng dật trong khoảnh khắc nào! Vết đâm ở đùi loang lổ như gấm.

 

* Sang Tây Trúc thỉnh kinh

 

Đời Đường, pháp sư Huyền Trang lập thệ đi thỉnh kinh. Năm Trinh Quán thứ ba (629), Sư một ḿnh sang Tây, vượt Lưu Sa, qua Cao Xương (Khocho), đến Kế Tân (Kaśmīra), gặp nhiều cọp beo, chẳng thể tiến bước. Huyền Trang chẳng biết tính sao, đóng cửa tĩnh tọa. Tới tối, mở cửa, có một vị lăo tăng đến, Huyền Trang liền lễ kính. Vị tăng dạy Sư tŕ Bát Nhă Tâm Kinh, bèn được cọp, beo trốn mất dạng, ma quỷ tuyệt tích. Sư liền đi thẳng đến Phật quốc, thỉnh kinh quay về. Sư đi qua hơn một trăm năm mươi nước. Mùa Đông năm Trinh Quán 19 (645), mới về đến kinh đô.

 

* Đích thân đứng đầu làm việc nặng

 

Đời Đường, sư Chí Siêu là người xứ Phùng Dực thuộc Đồng Châu. Lúc hai mươi bảy tuổi, Sư nương theo Tán thiền sư chùa Khai Hóa ở Tinh Châu để xuất gia. Sư giữ thân tâm thanh khiết, đoan chánh, siêng năng làm mọi việc, chăm sóc mấy trăm tăng chúng hai bữa ăn luôn đầy đủ, sáu thời chẳng khuyết. Mỗi khi có việc nặng nhọc, Sư ắt đích thân làm trước. Sau này, Sư dựng chùa Quang Nham ở Phần Châu, ngày đêm khắc khổ, siêng năng tiếp dẫn hàng hậu học. Gặp lúc vua xuống chiếu nghiêm ngặt, người độ Tăng phải chịu cực h́nh, nhưng sư Chí Siêu trọn chẳng để ư, vẫn cho người khác xuống tóc như thường. Các vị Tăng lánh đời nương cậy Sư như [dựa vào] Thái Sơn.

 

* Rận rệp chẳng trừ

 

Đời Đường, sư Đàm Vận là người Cao Dương, trụ tại chùa Mộc Qua núi Ngũ Đài, đơn thân lẻ bóng, ở trong một cái ḷ nung gốm. Y phục đă lâu bèn rách nát, rận, rệp tụ tập, nhưng Sư mặc kệ cho chúng nó rúc rỉa; nhờ vào đó để điều phục cái tâm. Có lần Sư kết hạ, rận đất khắp núi. Sư không giũ chăn mà để chúng bám đầy như máu đông, chỉ tự trách lỗi ḿnh, nguyện đem thân báo đền, chẳng có ḷng keo tiếc. Sư hành bố thí như thế suốt hơn bốn mươi năm.

Tán rằng: Rận, rệp chẳng trừ, chẳng phải là gần như ngoại đạo khổ hạnh ư? Chẳng phải vậy! Nếu coi khổ hạnh là nguyên do để thành đạo, đúng là tà kiến! Nay Sư tự trách lỗi ḿnh, nguyện đem thân báo đền, đó chính là “lúa mạch cho ngựa ăn, cái thương bằng vàng” để đền nợ xưa cũ, há giống như ngoại đạo ư?

 

* Sáu năm giă gạo

 

Đời Đường, sư Đạo Lượng là người xứ Loan Thành thuộc Triệu Châu. Sư vào núi Phong Long, lấy tụng kinh làm đạo nghiệp. Trong núi có ba mươi người cùng tu đạo, một ḿnh Đạo Lượng cáng đáng mọi việc. Mỗi ngày, Sư riêng giă năm đấu gạo làm chừng hạn. Suốt sáu năm trời, chưa từng bỏ lỡ. Sư đi chân trần suốt ba năm, sáu thời theo đại chúng. Về sau, Sư giảng Luật, thanh danh lừng lẫy khắp vùng Đông Hạ. Thính chúng tám trăm người, những người thành bậc học sĩ giảng kinh hơn bốn mươi người.

 

* Không làm không ăn

 

Đời Đường, thiền sư Bách Trượng Hoài Hải ở chót đỉnh Bách Trượng. Hằng ngày, Sư tự ra sức làm lụng để đáp đền sự cúng dường. Nếu có người khuyên Sư thôi làm, Sư nói: “Ta chẳng có đức ǵ để khiến người khác cực nhọc”. Đồ chúng chẳng nỡ ḷng, giấu dụng cụ làm việc. Do vậy, Sư chẳng ăn. Bèn có câu nói: “Nhất nhật bất tác, nhất nhật bất thực” (Một ngày không làm, một ngày không ăn).

Tán rằng: Đức hạnh như ngài Bách Trượng mà c̣n nói: “Chẳng muốn v́ vô đức mà khiến cho người khác cực nhọc”, huống hồ bọn ta ư? Chắc là có kẻ nói “bậc trụ tŕ hăy nên hoằng pháp lợi sanh. Dẫu mỗi ngày hưởng ngàn vàng, trăm người phục dịch, há có khuyết điểm chi? Thế mà cứ dốc tâm nơi chuyện vụn vặt, há chẳng đáng gọi là không biết đại thể ư?” Ôi! Bách Trượng kiến lập tùng lâm, lập ra Thanh Quy, là bậc thầy khuôn phép cho muôn đời. Sao chẳng nghĩ đến điều ấy? Nay nếu [cứ vênh váo thụ hưởng] như thế th́ đúng là phải tự thẹn chính ḿnh là kẻ đức hạnh kém cỏi trong thiên hạ mà được [cúng dường, cung phụng] trọng hậu vậy!

 

* Muôn dặm quyết nghi

 

Đời Đường, có vị tăng hỏi thiền sư Đại Tùy: “Kiếp hỏa cháy sạch, cái này có hoại hay không?” Sư đáp: “Hoại!” Tăng nói: “Vậy th́ theo nó mà đi mất rồi?” Sư đáp: “Theo nó mà đi!” Vị tăng ấy ngờ vực, liền t́m thầy tham khấu, đi khắp núi sông đến vạn dặm [để cầu quyết nghi].

Tán rằng: Cổ nhân hễ có [nghi vấn] chừng bằng hào ly gây trở ngại, nhất quyết chẳng chịu dối ḿnh, ắt cầu quyết trạch thống khoái mới thôi, chẳng ngại đường nẻo xa xôi, nhọc nhằn. Như nói “nhất cú tùy tha ngữ, thiên sơn tẩu nạp tăng” (một câu “theo nó đi”, nạp tăng rảo ngàn núi) chính là nói về chuyện này vậy. Nay th́ [tăng sĩ] coi thường chuyện tầm sư phỏng đạo, [nghe nói phải] cất bước [tầm thầy hỏi đạo] là chau mày, nhưng đuổi theo danh lợi th́ vạn dặm vẫn là chuyện nhỏ nhặt! [Triệu Châu] tám mươi tuổi vẫn hành cước đi qua trăm ấp, phong thái cao vời ấy chẳng thể c̣n trông thấy được nữa!

 

* Đích thân làm việc nặng

 

          Đời Tống, sư Mộ Triết là người Lâm Xuyên, có hiệu là Triết Thị Giả. Sư trụ tại chùa Đại Quy, đại chúng đông tới hai ngàn người. Sau khi thọ trai xong, ắt tụ hội đại chúng dùng trà. Mỗi khi xả thiền, Sư đều đích thân làm việc nặng nhọc, khiến kẻ sai vặt ở bên cạnh giống như người qua đường. Tới đêm, Sư lễ bái, trông nom đèn lửa trong điện vũ. Hễ mệt th́ lấy khăn trùm đầu, tạm chợp mắt tại Tam Thánh Đường mà thôi.

 

* Tự hạ ḿnh chịu khổ

 

Đời Đường, sư Tăng Tạng hễ gặp đền thờ người nhân từ th́ lễ bái, gặp bậc thạc đức bèn lễ kính. Tăng tục dâng hương, xá bái, Sư đều khom ḿnh né tránh. Khi làm việc trong đại chúng, Sư cũng khuất ḿnh như kẻ tôi tớ. Thấy áo cũ của người khác, Sư ngầm giúp giặt giũ, hoặc khâu vá. Trong mùa nóng bức, vào ban đêm, Sư cởi trần, núp vào lùm cỏ rậm để muỗi ṃng, ve vắt cắn chảy máu đầm đ́a, nhưng luôn niệm thánh hiệu A Di Đà Phật, dẫu người giỏi tính toán, vẫn chẳng thể tính nổi số.

          Tán rằng: Ngài Ôn Lăng có nói: “[Người khác] nhọc nhằn làm lụng, ta cứ ngồi yên mà ăn, kẻ khác khom ḿnh làm lễ, ta đứng sững tiếp nhận họ lễ bái, nếu chẳng có đức hạnh [xứng đáng] để tạo lợi ích cho chính ḿnh, mối họa ấy sẽ chẳng nhỏ nhoi vậy!” Vị này tránh khỏi lỗi ấy đó chăng?

 

* Khắc khổ phục vụ đại chúng

 

Đời Tống, thiền sư Vân Cư Đạo Giản thoạt đầu tham yết Ưng thiền sư (Vân Cư Đạo Ưng), đàm đạo suốt ba ngày khiến Ưng thiền sư hết sức lấy làm lạ, căn dặn Vân Cư phải khắc khổ phục vụ đại chúng. Từ đó, Vân Cư tận tụy gánh nước giếng, giă gạo, bửa củi, nấu ăn, gánh vác trọn khắp mọi việc trong chùa, nhưng vẫn chẳng trở ngại Sư t́m học cổ kim, đại chúng không một ai hay biết!

 

* Làm lụng chẳng nề hà nhọc nhằn

 

Đời Tống, thiền sư Viên Chiếu Tông Bổn tôn thiền sư Vĩnh An Đạo Thăng làm thầy. Đạo phong của Thăng công (ngài Vĩnh An Đạo Thăng) rất được trọng vọng trong chốn tùng lâm, người nương về đông như mây. Tông Bổn áo rách, mặt lem luốc, gánh nước, giă gạo, thổi nấu phục dịch họ. Ban đêm th́ vào thất tham học đạo. Ngài Đạo Thăng nói: “Đầu-đà gánh vác đại chúng thật nhọc nhằn, có mệt mỏi lắm không?” Tông Bổn thưa: “Nếu bỏ sót một pháp, chẳng gọi là viên măn Bồ Đề! Đă muốn ắt đích thân chứng đắc trong đời này, há dám nói là nhọc nhằn!”

Tán rằng: Gánh vác mọi việc mà chẳng trở ngại nghiên cứu cổ kim, nấu nướng mà chẳng trở ngại vào thất tham cứu đạo. Nay sa-môn rủ tay nhận cúng dường, bảo: “Ta là người tu đạo”! Các Ngài làm lụng mọi việc như thế, có khác ǵ cổ nhân ư?

 

* Thường hành khất thực

 

Đời Lưu Tống, sư Đạo Pháp là người Đôn Hoàng, chuyên ṛng tu Thiền; về sau, du phương tới Thành Đô. Vương Hưu Chi và Phí Giám Chi thỉnh Sư trụ tŕ hai ngôi chùa Hưng Lạc và Hương Tích. Sư huấn luyện đồ chúng có pháp tắc, thường đi khất thực, chẳng nhận thỉnh riêng, không dự tăng thực. Hễ khất thực được ǵ, Sư đều thí cho các loài trùng, chim muông. Ban đêm, Sư cởi áo ngồi chỗ trống để nuôi muỗi ṃng. Về sau, Sư nhập Định thấy từ nơi rốn của Phật Di Lặc phóng quang chiếu rơ quả báo trong tam đồ. Do vậy, Sư càng thêm siêng gắng, thường ngồi, chẳng nằm. Năm Nguyên Huy thứ hai (474), Sư diệt độ trong khi đang nhập Định.

 

* Tổng luận

 

Các bậc thánh vương truyền cho nhau gọi là “vô dật” (không phóng túng), điều được răn dạy trong nhà Phật là “thận vật phóng dật” (cẩn thận, đừng buông lung). V́ thế, người cầu pháp v́ pháp mà quên thân, người làm lợi cho đại chúng quên bẵng chính ḿnh. Nay những kẻ trẻ tuổi mười đầu ngón tay chẳng dính nước, trăm sự chẳng bận ḷng, nâng bát th́ kêu mỏi tay, cầm chổi than đau lưng, đối với chuyện sáng tối siêng tu bèn bảo “thân ta yếu ớt, lắm bệnh!” Nếu cật vấn th́ họ lại nói: “Kẻ ngu dùng sức, bậc trí dùng tâm. Ngu tu phước, trí tu huệ”. Ôi! Nếu đúng như lời họ nói, không chỉ ngài Ca Diếp hành Đầu Đà là ngu, mà Lục Tổ giă gạo cũng là ngu. Chẳng bỏ điều phước nhỏ bằng vết kim đâm, chẳng lẽ hành Phật sự cũng là ngu ư? Than ôi!

 

21.2.10. Hạnh cảm ứng

* Ḷng tinh thành cảm giới

 

Đời Tấn, sư Đạo Tấn là người xứ Trương Dịch, tới chỗ luật sư Đàm Vô Sấm (Dharmakṣema) cầu thọ Bồ Tát Giới, nhưng ngài Đàm Vô Sấm chẳng chấp thuận, dạy hăy sám hối bảy ngày. Sám hối xong, Đạo Tấn lại đến, Đàm Vô Sấm lại nổi giận, chẳng cho vào cửa. Đạo Tấn lui về, dốc ḷng lễ sám suốt ba năm. Một đêm, Sư mộng thấy Thích Ca Văn Phật đích thân truyền giới. Hôm sau, Sư đến chỗ Đàm Vô Sấm toan thưa lại giấc mộng. Từ xa, Đàm Vô Sấm đă chúc mừng: “Ông đă đắc giới rồi!” Từ đó, đạo tục theo Đạo Tấn thọ giới hơn một ngàn người.

 

* Sám hối, đạt được âm thanh mầu nhiệm

 

Đời Tấn, sư Pháp Kiều từ bé thích đọc tụng, nhưng thiếu giọng. Do vậy, Sư tuyệt thực, lấy bảy ngày sám hối làm hạn, đảnh lễ Quán Âm cầu quả báo hiện tiền. Đồng học hết lời can gián, nhưng Sư không nghe. Tới ngày thứ bảy, Sư bỗng thấy cổ họng thông suốt, liền đ̣i nước uống. Từ đó, tiếng tụng kinh vang xa cả dặm!

 

* Thề ngồi ṭa sư tử

 

Đời Lưu Tống, ngài Trúc Đạo Sanh luận định kinh Niết Bàn, bảo “Nhất Xiển Đề đều sẽ thành Phật”. Các vị pháp sư cựu học cho là tà thuyết, tẫn xuất Sư. Đạo Sanh phát thệ: “Nếu những điều tôi nói chẳng hợp nghĩa kinh, nguyện chịu ác báo ngay trong đời này. Nếu thật sự khế hợp Phật tâm, nguyện lúc xả mạng, ngồi trên ṭa sư tử”. Sư bèn sang núi Hổ Khâu ở Ngô Quận, dựng đá làm đồ chúng để giảng kinh Niết Bàn. Giảng tới đoạn “Nhất Xiển Đề có Phật tánh”, Sư nói: “Lời tôi vừa nói có khế hợp Phật tâm hay chăng?” Đá đều gật đầu! Chẳng lâu sau, phần sau của kinh Niết Bàn truyền đến, quả nhiên nói “Xiển Đề có Phật tánh”. Sau này, Sư tại Lư Sơn giảng kinh Niết Bàn vừa xong, bỗng dưng [thính chúng] thấy cán phất trần rơi xuống đất, Sư ngồi ngay ngắn [trên ṭa sư tử] qua đời!

Tán rằng: Lời của thánh nhân có khi từ ngữ thiếu mà ư nghĩa trọn vẹn, kinh Niết Bàn luận định về Xiển Đề là như thế đó, cũng chẳng cần phải đợi phẩm sau truyền đến [mới công nhận]. Đại để là bậc đạt nhân thông suốt lư, chứ đối với kẻ câu nệ chấp vào văn tự, lại chẳng phải chỉ có một đầu mối Nhất Xiển Đề mà thôi! Chánh kiến của ngài Đạo Sanh chẳng lay chuyển, kiên cố như vàng, đá, lúc mất chẳng trái thệ nguyện, rạng rỡ chiếu thấu cổ kim. Ôi, hùng tráng thay!

 

* Đổi đầu trong mộng

 

Đời Lưu Tống, ngài Cầu-na-bạt-đà-la (Gunabhadra) người Trung Thiên Trúc, theo duyên du hóa đến kinh đô. Tiêu Vương mong Sư giảng các kinh như Hoa Nghiêm v.v…, nhưng ngài Bạt Đà La tự nghĩ chính ḿnh chưa rành tiếng Tống, bèn sáng tối lễ sám, cầu Quán Âm gia bị. Sư bỗng mộng thấy có người mặc áo trắng cầm gươm, bưng đầu người đến hỏi: “Ngươi ưu tư điều ǵ?” Sư thưa cặn kẽ mọi chuyện. Người ấy dùng kiếm cắt đầu Sư, thay đầu mới vào. Sư kinh ngạc tỉnh giấc, hiểu rành rẽ tiếng Hoa. Từ đó, Sư khai giảng, hoằng dương Phật pháp rộng lớn.

 

* Phế trừ chuyện tụng giới, sám hối

 

Đời Cao Tề, sư Tăng Vân, trụ tại chùa Bảo Minh, do diễn giảng mà nổi danh. Ngày Rằm tháng Tư, vào lúc sắp tụng giới, Sư bạch cùng đại chúng: “Giới th́ ai cũng tụng được, sao lại mất công nghe nhiều lượt? Có thể sai một vị Tăng nêu ra ư nghĩa để kẻ hậu học được khai ngộ [là đủ rồi]!” Trong đại chúng, không ai dám kháng cự, bèn bỏ chuyện tụng giới. Tới ngày Rằm tháng Bảy, khi đại chúng tụ tập, bỗng chẳng thấy Tăng Vân đâu cả. Mọi người t́m kiếm tứ phía, t́m được Sư trong một ngôi cổ mộ, ḿnh mẩy đẫm máu. Hỏi nguyên cớ, Sư nói: “Có vị mănh tướng tay cầm đại dao, lớn tiếng quát mắng: ‘Tăng Vân! Ngươi là hạng người nào mà dám phế bỏ Bố-tát, mạo muội thay bằng chuyện lập nghĩa?’ rồi vung đao chém thân tôi, đau đớn khó nhẫn!” [Mọi người] d́u đỡ Sư về chùa. Sư dốc ḷng sám hối suốt mười năm, chí tâm tận kính theo đúng quy cách mà Bố-tát. Ngày lâm chung, có mùi thơm lạ đến đón, Sư vui sướng qua đời. Khi đó, mọi người đều ca ngợi Sư do bị trừng trị mà biết sửa đổi ngay trong hiện đời.

Tán rằng: Hiện thời, [người ta thường] chuộng kinh luận, coi thường giới luật. Hai ngàn năm qua, chuyện mỗi nửa tháng tụng giới không có ai thực hiện nữa! Tôi chẳng tự lượng sức ḿnh, muốn hưng khởi chuyện đă bị phế trừ này trong núi [Vân Thê], nhưng kẻ khác vẫn chưa tin. Quả báo rành rành, được chứng nghiệm nơi ngài Tăng Vân. Nguyện người đọc đến hăy suy nghĩ!

 

* Bệnh ngặt được lành

         

Thời Tề, sư Tăng Viễn trụ tại chùa Tiết ở Lương Châu, chẳng tu tế hạnh, cứ ngả theo thói đời mà ăn uống. Sư bỗng mộng thấy thần nhân nghiến răng, quở trách: “Ngươi là người xuất gia mà tạo ác thế này, sao chẳng lấy gương tự soi?” Sáng ra tỉnh giấc, Sư đến bên nước soi th́ thấy quanh mắt đen thui, ngỡ là bị bẩn, đưa tay chùi th́ lông mày theo tay rụng sạch. Do vậy, Sư tự trách lỗi, thống thiết sửa đổi thói quen thường ngày, khoác áo nát, giày rách, mỗi ngày ăn một bữa, giữ trường trai. Sáng tối hành lễ sám hối, nước mắt bi thương đầm đ́a. Sau hơn một tháng, Sư mộng thấy vị thần khi trước mỉm cười bảo: “Biết lỗi, có thể sửa, đáng gọi là người trí. Nay ta tha cho ngươi!” Sư kinh hỷ tỉnh giấc, mồ hôi ướt đẫm khắp ḿnh, vẻ mặt tươi nhuận, hai lông mày mọc lại. Tăng Viễn đích thân trải qua hai sự báo ứng, tin chắc ba đời chẳng hư dối. Từ đó, dốc cạn ḷng thành phụng pháp, chưa từng thoái đọa, bèn trở thành một vị danh tăng.

 

* Do siêng khổ sanh khởi sự giải ngộ

 

Đời Lương, sư Đạo Siêu là người Ngô Quận, thấy Mân pháp sư học và giải đứng đầu cơi nước, tâm muốn noi theo, bèn quên ăn bỏ ngủ, suốt ngày đêm [học tập]. Sư mộng thấy có người nói: “Từ thời Tỳ Bà Thi Phật, Mân pháp sư đă có thể giảng nói. Ông mới tu tập, sao có thể bằng được? Chỉ tự càng gắng công, chẳng lo chẳng tùy phần được hiểu”. Sư bèn siêng năng cần cù khổ công tột bậc, chẳng lâu sau bèn thấu triệt rỗng rang.

 

* Lễ sám kéo dài tuổi thọ

 

Đời Lương, Sủng pháp sư lúc ba mươi tám tuổi, gặp đạo nhân Pháp Nguyện bảo rằng: “Ông tṛn bốn mươi tuổi sẽ chết, không có chỗ nào tránh được! Chỉ có chí thành cầu nguyện chư Phật, sám hối lỗi trước, may ra mới có hy vọng!” Sủng pháp sư soi gương để kiểm chứng th́ thấy mặt có khí đen, Sư bèn bán y bát để mua hương cúng, đi về phương Đông, tới chùa Quang Hưng ở Hải Diêm, đóng cửa lễ sám, đoạn tuyệt việc đời, ngày quên ăn bỏ ngủ, đêm chẳng cởi áo. Tới lúc bốn mươi tuổi, vào đêm Ba Mươi Tết, bỗng cảm thấy hai tai sưng phồng đau đớn. Đêm đó, Sư sám hối tới canh tư, nghe ngoài cửa có người nói: “Nghiệp chết của ông đă hết”. Sư liền mở cửa th́ vắng lặng, chẳng thấy ǵ. Sáng hôm sau, khí đen đă trừ hết, hai tai mọc xương. Sư thường lấy lễ Phật một trăm lạy làm hạn. Về sau, bị bệnh chẳng dậy được, vẫn ở trên giường, theo đúng thời khóa một trăm lạy mà cúi ngửa cung kính. Sư thọ bảy mươi bốn tuổi th́ qua đời.

 

* Tụng kinh tăng thọ

 

Đời Lương, sư Trí Tạng là người Ngô Quận, trụ tại chùa Khai Thiện ở Chung Sơn. Sư gặp thầy tướng số bảo: “Pháp sư thông minh hơn đời, tiếc là mạng chẳng thọ, chỉ thọ ba mươi mốt tuổi thôi”. Lúc đó, Sư đă hai mươi chín tuổi. Sư bèn gác lại việc giảng giải, t́m trong kinh tạng, rút được kinh Kim Cang, liền dốc cạn ḷng thành đọc tụng, lễ Phật, sám hối, ngày đêm chẳng sót. Tới kỳ hạn, bỗng nghe trên không có tiếng bảo rằng: “Thọ mạng của ngươi vốn đă hết, nhờ sức công đức của Bát Nhă mà được gấp đôi thọ mạng”. Về sau, Sư gặp thầy tướng số khi trước, ông ta kinh ngạc, lấy làm lạ, nhưng chẳng thể suy đoán được! Trí Tạng trần thuật nguyên cớ, ông ta mới biết kinh có sức chẳng thể nghĩ bàn!

Tán rằng: Tuổi thọ dài hay ngắn là do phần số. Lễ sám, tụng kinh bèn diên thọ th́ cái thuyết túc nhân bị phế! Ôi! Trả lại cái đai mà tướng chết yểu mất đi, do cứu vớt kiến mà quư tướng hiện ra. Sức người c̣n có thể xoay chuyển cái yểu, huống hồ sức Tam Bảo chẳng thể nghĩ bàn ư? Chỉ hận là ḷng tinh thành chẳng được như hai vị trên mà thôi! Khua trống, thổi sáo thành kinh, lễ ś sụp như chày giă gạo, cũng chẳng lạ ǵ cảm ứng không cách nào đưa tới?

 

* Thỉnh chuông dẹp khổ

 

Đời Tùy, sư Trí Hưng ở chùa Đại Trang Nghiêm, giữ nhiệm vụ thỉnh chuông. Năm Đại Nghiệp thứ năm (609), vị tăng cùng trụ tên là Tam Quả, có người anh theo hầu xa giá, chết trên đường. Vợ người ấy mộng thấy chồng bảo rằng: “Anh đến Bành Thành bệnh chết, đọa vào địa ngục. Nhờ tiếng thỉnh chuông của chùa Trang Nghiêm rúng động địa ngục, nên mới được giải thoát. Muốn báo ân ấy, hăy nên cúng dường mười tấm lụa”. Người vợ đem lụa cúng dường, Trí Hưng đem lụa bố thí đại chúng. Đại chúng hỏi v́ sao gơ chuông lại có thể cảm ứng như thế? Trí Hưng đáp: “Tôi đánh chuông, khởi đầu chú nguyện rằng: ‘Nguyện các bậc thánh hiền cùng vào đạo tràng’, rồi gơ ba tiếng. Đến lúc đánh chuông hồi dài, lại chú nguyện: - Nguyện các đường dữ nghe tiếng chuông của tôi đều ĺa khổ năo”. Vào mùa Đông cực rét buốt, da thịt nứt nẻ, ḷng bàn tay tụ máu, Sư chẳng hề nề hà nhọc nhằn!

 

* Thiên thần hộ thể

 

Đời Đường, luật sư Đạo Tuyên họ Tiền. Thuở đầu, Sư theo thầy nghe luật một lượt liền muốn du phương. Thầy quở: “Đi xa phải bắt đầu từ gần, việc tu hay xả có thời!” Thầy ép Sư nghe luật đến mười lượt. Sau đó, Sư tŕ luật tinh nghiêm, hiếm có trong cơi đời. Giữa đêm, Sư kinh hành trên núi, đến chỗ bậc thềm th́ vấp ngă, có thiên thần mặc giáp trụ đỡ dậy. Nhân đó hỏi là vị thần nào, đáp rằng: “Là Trương Quỳnh con của Bác Xoa thiên vương (Virūpākṣa: Quảng Mục). V́ thầy giới đức cao diệu nên tôi tới hộ vệ”. Đạo Tuyên hỏi rộng về [t́nh h́nh] thời Phật, được trả lời từng điều một. Thần lại trao cho Đạo Tuyên răng Phật và tay báu để làm tin. Sư có tôn hiệu là Nam Sơn Giáo Chủ Trừng Chiếu luật sư.

Tán rằng: Luật chẳng phải là huyền nghĩa, ngài Đạo Tuyên chẳng phải là độn căn, sao lại ép nghe tới mười lần? Đấy chính là v́ Giới là gốc của đạo, muốn cho Giới thấm lọt tận tủy, kiên cố chẳng đổi! Người thọ giới ngày nay, vừa thọ xong liền bó chặt lại, xếp lên gác cao, c̣n chẳng thể suy xét thô thiển nghĩa lư của giới; huống hồ thầy giảng mười lượt, tṛ nghe mười lượt ư? Do vậy, tôi biết thầy của ngài Đạo Tuyên chẳng phải là người thường, mà là bậc đại hiền. Ngài Đạo Tuyên từ cửa ấy mà ra là do có nguyên do vậy!

 

* Cảm vời chỉ bày Tịnh Độ

 

Đời Đường, sư Huệ Nhật đáp thuyền vượt biển đến Thiên Trúc, tham vấn các bậc tri thức, thỉnh các pháp yếu về đường nhanh tắt, các vị học giả của Thiên Trúc đều ca ngợi Tịnh Độ. Sư đến Đại Sơn ở phía Đông Bắc nước Kiện Đà La (Gandhara). Nơi đó có tượng Quán Âm, Huệ Nhật bèn bảy ngày khấu đầu, lại tuyệt thực, lấy hết mạng làm kỳ hạn. Tới đêm thứ bảy, bỗng thấy Quán Âm hiện thân tử kim, ngồi trên hoa sen báu, x̣e tay xoa đầu Huệ Nhật, bảo: “Ngươi muốn truyền pháp tự lợi và lợi tha, hăy niệm A Di Đà ở thế giới Cực Lạc thuộc phương Tây. Hăy nên biết pháp môn Tịnh Độ thù thắng hơn các hạnh”. Nói xong, bỗng biến mất. Huệ Nhật trở về Trường An, khuyên trọn khắp mọi người niệm Phật.

Tán rằng: Việc cảm ứng Quán Âm ở Kiện Đà và việc cảm ứng Văn Thù ở Trúc Lâm đại lược giống nhau, đều là do ḷng chân thành tột bậc mà ứng, chẳng thể ngờ nữa! Chuyện cảm ứng Tịnh Độ không chỉ có một người, đều được ghi chép tường tận trong Văng Sanh Tập, nay chẳng rườm lời nữa!

 

* Cam lộ tưới vào miệng

 

Thời Ngũ Đại, thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ thoạt đầu làm quan coi kho, dùng tiền công quỹ để phóng sanh, đáng phải tội chết. Ngô Việt Vương tha cho, Sư bèn xuất gia làm tăng. Sư từng hành Pháp Hoa Sám hai mươi mốt ngày, tột bậc tinh thành, khẩn thiết, mộng thấy Quán Âm rưới cam lộ vào miệng, bèn đạt được biện tài vô ngại.

 

* Do sám hối cảm được thọ kư

 

Đời Đường, sư Đàm Vinh mùa Xuân và Hạ giảng Giáo, Đông và Thu tọa Thiền. Do có vị Thứ Sử tặng ba hạt xá-lợi, Sư thề cầu được tất cả, bèn đạt được bốn trăm hạt xá-lợi. Sư hành pháp Phương Đẳng Sám. Có vị tăng trong chùa tên là Tăng Định thấy trong quang minh, bảy đức Phật đều hiện ra. Một vị Phật nh́n Đàm Vinh bảo: “Ta là Thích Ca, do ông thân khí thanh tịnh, nên đến thọ kư. Sau này ông sẽ thành Phật, hiệu là Phổ Ninh Phật”. Mùa Đông năm ấy, sư Đàm Vinh mạng chung, có hương thơm lạ khắp pḥng.

 

* Miệng tuôn ra hoa sen xanh

 

Đời Đường, sư Toại Đoan trụ tại chùa Đức Nhuận, chuyên ṛng nơi kinh Pháp Hoa, suốt mười hai thời luôn tụng đọc không dứt, tuổi già lại càng thiết tha. Năm Hàm Thông thứ hai (861), Sư bỗng ngồi xếp bằng qua đời. Trong khoảnh khắc, từ trong miệng Sư, bỗng tḥ ra bảy cành hoa sen xanh. Sư được chôn ở phía Đông núi. Hơn hai mươi năm sau, mộ nhiều lần phát sáng, mở ra xem th́ h́nh thể vẫn như người sống, mọi người rước về chùa, dùng sơn thếp lại. Nay gọi là viện Chân Thân vẫn c̣n đó.

 

* Tổng luận

 

Tôi ghi lại hạnh xưa để làm thiên kết thúc là Cảm Ứng. Có kẻ ở bên cạnh cười nhạo rằng: “Đạo chẳng tu, chẳng chứng. Chẳng tu th́ người cảm là không; chẳng chứng th́ cảnh ứng là vắng lặng. Lăng xăng hướng về cảm ứng, há cũng chẳng phải là cái tâm tính công mưu lợi hay sao?” Tôi đáp: “Dùi cảm trống bèn ứng tiếng, nước cảm th́ trăng ứng bằng hiện bóng. Mưu với tính ở chỗ nào? V́ thế, trung thần thệ nguyện mà tre khô trổ mầm, đứa con hiếu thảo khóc mà băng giá tan. Lư ấy há đáng lạ chi? Nếu cảm ứng không có duyên do, nhân quả đă rỗng tuếch rồi! Kẻ chấp khoát đạt không, chuốc lấy họa ương, há chẳng đáng răn dè ư?”

 

21.3. Lời bạt cho bộ Truy Môn Sùng Hạnh Lục

 

Sùng Hạnh Lục là lời đàm luận về sự thực hành chân thật, chuộng chất phác, thấu đạt cùng tột cội nguồn. Hơn nữa, thuở Mạt Pháp, các căn cơ đều trở thành lỗ măng, chuyện giữ cho tâm đoan chánh và khế lư chẳng thể vượt khỏi sách này. Đại sư là bậc tổng tŕ Tam Tạng, nhất tâm vận dụng trọn khắp, đại bi tột bậc, nên mới lập ra bài văn này, thật sự là chiếc bè từ cứu độ trong biển khổ, là ngọn đuốc báu soi sáng đường tối. Từng điều phân tích rành mạch, lập nghĩa nghiêm ngặt, tợ hồ tấu nhạc bát âm trong ngôi miếu thanh tịnh, âm thanh vang dội cao nhă khiến cho mọi người vui sướng, khiến kẻ xem đọc tùy phần đều được sung măn. Ngài lại nêu rơ người này là trung, người nọ là hiếu, người nào đó do thanh tịnh mà nhập đạo, người kia do đoan chánh, cẩn trọng mà suất lănh đại chúng, người nào đó làm được chuyện khó làm, người kia nhẫn được chuyện khó nhẫn, cuối cùng nêu tỏ bằng cảm ứng. Ví như nam châm hút kim, đầm nước trong vắt th́ trăng hiện, đó là lư tất nhiên, c̣n ngờ chi nữa? Đó gọi là kích thích kẻ ương bướng, giục giă kẻ hèn nhát, tạo sự phước lợi chẳng nhỏ nhoi đâu nhé!

Người học đời sau, chắc có kẻ dựa vào đó để viện cớ, hễ được khuyên bảo siêng gắng đôi chút, bèn bào chữa: “Họ là bậc thánh, ta là phàm phu, sao có thể so sánh cho được?” Do vậy, tôi than rằng: “Tôi biết kẻ đó tự an phận nơi thấp kém mà mong cầu Phật thừa vô thượng, giống như giấc mộng chưa thành vậy”. Đệ tử Quảng Phân là kẻ ngu xuẩn có thừa, cung kính gặp được giáo huấn cùng tột này, đọc chưa hết quyển, đă buồn thương tuôn lệ, than thở, nơm nớp lo sợ chẳng biết ḿnh đang ở đâu, tâm thần tan nát, đánh mất đường lối cũ, chỉ mong hứng lấy luồng khí trong lành trong cơi trần thấp kém mà thôi. Do được sai viết lời bạt cho tác phẩm này, Quảng Phân sợ hăi cẩn trọng ghi lại.

Ngày Trọng Đông năm Ất Dậu, tức năm Vạn Lịch 13 (1585), đệ tử Quảng Phân kính lạy đề lời bạt.

Vân Thê Pháp Vựng trọn bộ

 

Hồi Hướng

 

          May mắn sao đệ tử do phước thừa, dẫu ngu tối mà lại có cơ duyên uống pháp nhũ của bậc Pháp Thân đại sĩ. Do tham pháp mà đánh liều chuyển ngữ, chẳng biết có tạo được chút phước đức nhỏ nhoi nào hay không. Trong quá tŕnh chuyển ngữ, do học thức nông cạn, thiếu sự tu dưỡng, chắc chắn đă hiểu sai ư tổ không ít. Xót xa cảm thương chính ḿnh chướng sâu, huệ cạn, chỉ ngưỡng mong Tam Bảo từ ân gia hộ, khiến cho những người đồng hàng đọc tác phẩm này, sẽ cùng hoan hỷ dũng mănh phát khởi tín tâm, tin sâu, nguyện thiết, siêng gắng hành tŕ ḥng khỏi phụ thâm ân của tổ, của các thiện tri thức đă phát tâm hoằng truyền lưu thông. Nếu việc làm liều lĩnh này có chút công đức nào, đều xin hồi hướng cho mười phương pháp giới chúng sanh, lịch đại tổ tiên, phụ mẫu, sư trưởng, tông thân quyến thuộc, lũy kiếp oán thân trái chủ cùng tất cả liên hữu đều văng sanh Tịnh Độ, cùng chứng Vô Thượng Bồ Đề. Lại nguyện do công đức ấy, thế giới an b́nh, tai chướng, tật dịch chấm dứt, Phật nhật rạng rỡ, người người quy hướng, tu tập diệu pháp vô thượng của đấng Từ Tôn.

          Bửu Quang Tự đệ tử Như Ḥa đê đầu kính nguyện.



[1] Quân (鈞) là đơn vị đo lường. Một quân là ba mươi cân. Như vậy một quân khoảng mười lăm kilogram hiện thời.

[2] Lưu Tống là một triều đại thuộc Nam Triều trong thời Bắc Triều. Triều đại này do Tống Vũ Đế Lưu Dụ sáng lập, nên Sử gọi là Lưu Tống, Nam Triều Tống, hoặc Tiền Tống để phân biệt với triều đại Tống do Triệu Khuông Dẫn sáng lập sau này. Nhà Lưu Tống tồn tại 59 năm từ năm 420 đến năm 479. Nhà Lưu Tống đóng đô tại Kiến Khang (Nam Kinh sau này). Sở dĩ xưng quốc hiệu là Tống v́ gia tộc của Lưu Dụ nhiều đời sống tại Bành Thành mà Bành Thành thuộc lănh thổ nước Tống thời Xuân Thu. Lănh thổ của Lưu Tống khá rộng, bao gồm trọn phía Nam sông Hoàng Hà, bao gồm cả lănh thổ Việt Nam thuở đó đến tận biên giới Lâm Ấp (vương quốc cổ của Chiêm Thành). Về sau, nhà Lưu Tống bị quyền thần Tiêu Đạo Thành soán đoạt, lập ra nhà Nam Tề.

[3] Trung Thư Lang là tên gọi tắt của chức quan Trung Thư Thị Lang, tức phó quan của Trung Thư Lệnh (người đứng đầu cơ quan Trung Thư Tỉnh). Chức quan này được thiết lập từ thời Hán, thời Ngụy - Tấn đổi thành Thông Sự Lang. Các triều đại sau đổi lại tên cũ (chỉ riêng thời Vũ Tắc Thiên th́ gọi là Phượng Các Thị Lang rồi Tử Vi Thị Lang). Chức quan này xử lư các văn thư, chiếu biểu, đồng thời là cố vấn cho hoàng đế xử lư triều chánh. Cuối đời Đường, khi vua cử Đồng Trung Môn Hạ B́nh Chương Sự giữ vai tṛ Tể Tướng chính thức, Môn Hạ Thị Lang và Trung Thư Thị Lang được cử làm phó tể tướng. Chức quan này đến đời Minh bị băi bỏ. 

[4] Trong Vĩnh Gia Tập, có sao lục những thư từ trao đổi giữa ngài Vĩnh Gia Huyền Giác và Tả Khê Huyền Lăng. Huyền Giác và Huyền Lăng là đồng môn, giao t́nh sâu dày. Ngài Huyền Giác tinh thông Thiên Thai Chỉ Quán do chính sự dùi mài, khích lệ của ngài Huyền Lăng. Có lần ngài Tả Khê Huyền Lăng viết thư khuyên Vĩnh Gia Huyền Giác vào núi ẩn cư với ḿnh, Huyền Giác trả lời: “Ồn náo chẳng tại trần, vắng lặng chẳng do núi”. Do vậy, người học đời sau thường dựa vào câu nói ấy để chê trách Huyền Lăng là tri kiến lệch lạc.

[5] Nhà Hậu Châu c̣n gọi là Quách Châu, tồn tại chỉ có chín năm từ năm 951 tới năm 960, là triều đại cuối cùng trong thời Ngũ Đại Thập Quốc. Nhà Hậu Châu do Quách Oai sáng lập sau khi diệt nhà Hậu Hán, đóng đô ở Khai Phong. Lănh thổ bao gồm các tỉnh Hà Nam, Sơn Đông, phía Nam của Sơn Tây, miền Nam của tỉnh Hà Bắc, miền Trung của tỉnh Thiểm Tây, miền Đông tỉnh Cam Túc, cùng phần đất phía Bắc An Huy và Giang Tô. Quách Oai tự xưng là hậu duệ của nhà Châu thời Chiến Quốc, nên xưng quốc hiệu là Đại Châu. Tuy chỉ tồn tại chín năm, nhưng vua kế vị là Châu Thế Tông đă hủy diệt Phật pháp dữ dội hơn hẳn các ông vua hủy diệt Phật pháp trước đó. Nhà Châu bị diệt khi Châu Thế Tông (Sài Vinh, cháu Quách Oai) băng hà, con là Sài Tông Huấn c̣n bé, Triệu Khuông Dẫn làm cuộc binh biến ở Trần Kiều, xưng đế, diệt nhà Châu, lập ra nhà Bắc Tống.

[6] Thái Khâu Công tên thật là Trần Thật (104-186), sống vào đời Hán, tự là Trọng Cung, quê ở Hứa Huyện thuộc Dĩnh Châu. Do ông từng làm huyện lệnh Thái Khâu, nên c̣n gọi là Thái Khâu Công. Ông nổi tiếng là một vị quan thanh liêm, yêu dân, rất được trọng vọng. Thậm chí khi ông cáo lăo hồi hưu, hễ trong làng có tranh chấp, ông đứng ra dàn xếp, mọi người đều nghe theo lời ông chẳng hề dị nghị. Hai con ông là Trần Kỷ và Trần Thầm đều nổi tiếng hiền năng, đến nỗi con cháu từng tranh luận ai hiền hơn. Sử gọi hai người đó là “nan huynh, nan đệ” (anh khó có mà em cũng khó có). 

[7] Tố pháp sư chính là người anh thứ hai của ngài Huyền Trang, tên thật là Trần Tố, pháp danh là Trường Kiến, tu hành tại chùa Tịnh Độ ở Lạc Dương.  

[8] Nhân Thọ là niên hiệu của Tùy Văn Đế (Dương Kiên) sử dụng từ năm 601 đến năm 604.

[9] Đây là hai điển tích biểu thị ư nghĩa “quên thân cầu pháp”. Tổ Huệ Khả đến Thiếu Thất (động đá tại Thiếu Lâm) để cầu pháp nơi Sơ Tổ Đạt Ma. Đạt Ma chẳng ngó ngàng, Huệ Khả kiên nhẫn đứng chờ suốt đêm ngoài động, đến sáng ra, tuyết rơi xuống, ngập đến tận thắt lưng, vẫn kiên tŕ đứng đó. Đó là điển tích “Thiếu Thất tề yêu”. Dương Thời và Du Tạc đến cầu học với Tŕnh Di. Thấy thầy đang nhắm mắt tĩnh tọa, hai ông bèn cung kính đứng hầu, chờ thầy tĩnh tọa xong. Khi Tŕnh Di mở mắt ra th́ tuyết đă dày cả ba thước Tàu. Đó là điển tích “Tŕnh môn tam xích”.

[10] Lăng Dương Công tên thật là Đậu Sư Luân. Do ông ta được phong tước Lăng Dương Quận Khai Quốc Công, nên thường gọi là Lăng Dương Công. Do ông có biệt tài thiết kế các mẫu vải, lụa, gấm tinh xảo, ông được triều đ́nh phong tước, chuyên đảm trách việc sản xuất gấm vóc, lụa là cho triều đ́nh.

[11] Chiêm Sự là chức quan quản trị sự vụ trong cung của Hoàng Hậu, Thái Hậu, hoặc Thái Tử. Về sau, chỉ có Đông Cung của thái tử có chức quan này, vừa là quản sự vừa là cố vấn của thái tử.

[12] Mai Phước, tự là Tử Chân, quê ở Thọ Xuân thuộc Cửu Giang. Ông làm huyện úy Nam Xương thời Tây Hán. Khi Vương Măng cướp ngôi nhà Hán, ông ẩn cư, tu đạo, thành tiên.

[13] Tức cuộc pháp nạn Phật giáo trong niên hiệu Hội Xương của Đường Vũ Tông (Lư Triền). Do vua thích chiến tranh, ngân sách thiếu hụt, nhà chùa lại có nhiều ruộng đất, được miễn thuế khóa, nên trở thành đích nhắm để chiếm đoạt của nhà vua. Hơn nữa, vua lại sùng tín đạo sĩ Triệu Quy Chân, tin tưởng pháp thuật của hắn, mong cầu chính ḿnh thành tiên, nên nghe theo lời xúi giục của gă họ Triệu và tể tướng Lư Đức Dụ mà tấn công Phật giáo, tước đoạt tăng sản, ruộng nương của nhà chùa sung công để lấy tiền trang trải chiến tranh, cưỡng ép tăng ni hoàn tục, hủy hoại tượng Phật và pháp khí để lấy đồng đúc tiền. Không chỉ Phật giáo bị đàn áp, các tôn giáo khác như Cảnh giáo, Thanh Chân (Hồi giáo), và Ma Ni giáo cũng bị đả kích nặng nề. Tính ra có hơn 4.600 ngôi chùa lớn bị phá hủy, c̣n các tự viện nhỏ hơn bị phá hủy tới hơn bốn mươi ngàn chỗ, 260.500 tăng sĩ bị ép hoàn tục, tịch thâu mấy ngàn vạn mẫu ruộng.  

[14] Trần Tướng là người sống vào thời Chiến Quốc, vốn là đệ tử theo học Nho với Trần Lương, được thầy cực lực khen ngợi. Sau khi Trần Lương mất, Trần Tướng theo Hứa Hành học canh nông, hoàn toàn vứt bỏ Nho học.

[15] Linh Tố ở đây là đạo sĩ Lâm Linh Tố (1077-1121), vốn tên là Linh Ngạc, tự Tuế Xương. Ông ta rất được Tống Huy Tông tôn sùng, phong hiệu là Thông Chân Đạt Linh tiên sinh, gia hiệu Nguyên Diệu tiên sinh và Kim Môn Vũ Khách. Linh Tố thuở bé học Phật, xuất gia làm Tăng, do lén uống rượu, bị sư phụ phạt roi, bèn bỏ Phật theo Đạo. Hắn tự xưng ḿnh được đệ tử chân truyền của Trương Thiên Sư (Trương Lăng) truyền bí quyết tu đạo, học được pháp thuật và được truyền dạy bộ Thần Tiêu Thiên Đàn Ngọc Thư. Do tranh căi với sư Huệ Thế, hắn nẩy sanh ư tưởng diệt Phật. Do được Tả Đạo Lục Từ Tri Thường tiến cử với Tống Huy Tông, hắn được vua nồng nhiệt tin tưởng, cung phụng. Vào năm Tuyên Ḥa nguyên niên (1119), hắn xúi vua hạ chiếu tuyên bố “Phật giáo là đạo của người Hồ, tuy chẳng phế trừ, nhưng có hại cho lễ nghĩa Trung Quốc, chẳng thể không sửa đổi”, ép tăng sĩ đổi sang Đạo giáo. Hắn c̣n cấu kết với bọn gian thần Thái Kinh và Đồng Quán chèn ép trung thần, hại người hiền, khiến triều chánh mục nát. Không những thế, hắn c̣n hăm hại các đạo sĩ không chịu tùng phục ḿnh, chẳng hạn như đă hại chết Kim Môn Vũ Khách Vương Doăn Thành. Cùng năm đó, kinh thành lụt lớn, Tống Huy Tông sai Linh Tố xướng suất các đạo sĩ trị thủy, làm trai đàn nhiều ngày vô hiệu, những người phục dịch đều oán thán. Linh Tố lại đề nghị thiên đô, khiến cho thái tử lẫn các vương công đều kháng nghị. Vua mới tỉnh ngộ, đuổi hắn về Ôn Châu. Hắn chết tại Ôn Châu ba năm sau đó.

[16] Đây là thị giả tên B́nh của thiền sư Minh An Cảnh Huyền chùa Thái Dương. Gă này tà tâm, bất chánh, tâm đố kỵ nặng nề, ham hố vinh hoa thế gian. Lúc sanh thời, thiền sư Minh An từng nói: “Chấn hưng tông Tào Động phải nhờ vào Quảng Chiếu hoặc Viên Giám”. Hai người này là đệ tử đắc pháp của ngài Minh An, họ cho rằng B́nh thị giả sẽ là người nối pháp của thầy, nhưng ngài Minh An bảo B́nh thị giả bất lương, sẽ làm hại nhục thể của thầy. Trước khi mất, ngài Minh An căn dặn: “Nếu sau mười năm, nhục thể của ta không gặp kiếp nạn th́ sẽ v́ chùa Thái Dương mà cúng trai tăng”. Sau khi thầy mất, một hôm B́nh thị giả bảo linh cốt của tiên sư bất lợi cho Phong Thủy của chùa Thái Dương, phải thiêu đi. Các trưởng lăo trong chùa đều kháng nghị, nhưng B́nh thị giả kiên quyết phá tháp, lôi xác thầy ra, thấy thiền sư dung mạo như c̣n sống, bèn chất củi đem thiêu. Xác thiền sư không cháy, hắn dùng búa bổ sọ thầy, đổ thật nhiều dầu, kiên quyết đốt xác thầy thành tro. Tăng chúng thưa lên quan, quan phán định B́nh thị giả phá tháp cướp tài vật, đuổi hắn về làm dân. Hắn đành lang thang, xưng là Hoàng Tú Tài, đến nương nhờ Quảng Chiếu và Viên Giám, nhưng hai vị đều từ chối. Hắn phải lưu lạc, cuối cùng bị cọp vồ chết tại nẻo đường Tam Xoa.

[17] Bắc Tề là một triều đại thời Nam Bắc Triều, chỉ tồn tại hai mươi bảy năm (550-577), do quyền thần của Đông Ngụy là Cao Dương sáng lập (do vậy, Sử c̣n gọi triều đại này là Cao Tề, nhằm phân biệt với nhà Tiêu Tề hay Nam Tề của Tiêu Đạo Thành), đóng đô tại Nghiệp Thành (huyện Lâm Chương tỉnh Hà Bắc hiện thời), truyền ngôi được sáu hoàng đế, cuối cùng bị nhà Bắc Châu của Vũ Văn Giác tiêu diệt. Hoàng thất Bắc Tề nổi tiếng điên cuồng, lạm sát, hoang dâm, triều chánh cực độ hỗn loạn.

[18] Nhạc Đế chính là Đông Nhạc Đại Đế, c̣n gọi là Thái Sơn Phủ Quân, hoặc Đông Nhạc Đế Quân, có thánh hiệu đầy đủ là Đông Nhạc Thái Sơn Thiên Tề Nhân Thánh Đại Đế, đứng đầu năm vị thần cai quản Ngũ Nhạc, đồng thời là thần cai quản cơi âm theo Đạo Giáo.

[19] Hàm Thông là niên hiệu của Đường Ư Tông (Lư Thôi) sử dụng từ năm 860 cho tới năm 874.

[20] Đây là câu chuyện được chép trong sách Án Tử Xuân Thu. Theo đó, trên không phận nước Tề bỗng xuất hiện sao chổi (cổ nhân gọi là “yêu tinh” (sao yêu quái) hoặc “bồng tinh”), người đương thời coi đó là điềm báo tai nạn lớn sắp xảy ra, vua sẽ bị mất ngôi. Tề Cảnh Công hết sức sợ hăi, sai quan cử hành đại điển tế bái cầu phước. Khi đó, tướng quốc Án Anh khuyên vua “đạo trời chẳng có thân sơ, chỉ giúp người có đức. Nếu quốc quân hoang dâm vô đạo, cúng bái có ích ǵ”, và khuyên vua nên sửa ḿnh, tu đức, làm lành. Vua nghe lời, xuống chiếu băi bỏ lao dịch, giảm nhẹ thuế má, giúp đỡ người nghèo túng, cô quạnh. Quả nhiên, ngôi sao ấy dời chỗ sang phận dă nước khác rồi biến mất. 

[21] Thạch Lặc (274-333), tức Triệu Minh Đế, tự Thế Long, tiểu tự là Bặc Lặc, là vua sáng lập nhà Hậu Triệu thời Ngũ Hồ Thập Lục Quốc. Ông ta thuộc ḍng quư tộc của sắc dân Yết Hồ (thuộc nhánh Nam Hung Nô). Ông ta tráng kiện, to gạn, táo bạo, oai vũ, thích cưỡi ngựa, bắn cung. Cuối thời Tấn, do tám vương gia khởi loạn, Thạch Lặc làm thủ hạ cho Công Sư Phiên (thủ hạ của hoàng thân Tư Mă Dĩnh), về sau, trở thành tướng của Lưu Uyên (vua nước Hán Triệu). Cuối cùng khi nhà Hán Triệu suy yếu, ông ta tách ra, lập quốc, đặt quốc hiệu là Triệu (sử gọi là Hậu Triệu để phân biệt với nhà Hán Triệu). 

[22] Hằng tượng: Những điềm báo cát hung xuất hiện trên bầu trời.

[23] Tiêu Tề chính là nhà Nam Tề thuộc Nam Triều do Tiêu Đạo Thành sáng lập sau khi bức Tống Thuận Đế (Lưu Chuẩn) nhường ngôi. Tiêu Đạo Thành vốn là tướng lănh nhà Lưu Tống, do có công b́nh định phản loạn, dần dần chỉ huy cấm vệ quân, nắm giữ đại quyền. Ông ta dùng mưu kế trừ diệt những người trung thành với hoàng thất Lưu Tống, ghép tội mưu phản để diệt trừ dần dần hoàng tộc Lưu Tống. Về sau, Tiêu Diễn diệt nhà Tiêu Tề, lập ra nhà Lương (Sử gọi vương triều của Tiêu Diễn là Tiêu Lương, Nam Lương, Nam Triều Lương, hay Tiền Lương).

[24] Hậu Tấn là triều đại thứ ba trong giai đoạn Ngũ Đại Thập Quốc. Nhà Hậu Tấn tồn tại từ năm 936 đến năm 947, do Thạch Kính Đường thuộc sắc dân Sa Đà sáng lập sau khi diệt nhà Hậu Đường. Thạch Kính Đường bị phê phán mạnh mẽ, v́ ông đă cắt mười sáu châu Yên và Vân dâng cho nhà Liêu để mong được giúp sức diệt nhà Hậu Đường. Ông ta nổi tiếng đánh thuế nặng và xử sự bạo ngược!

[25] Lư Hậu Chủ tên thật là Lư Dục, tự Trùng Quang, hiệu là Chung Sơn Ẩn Sĩ, Bạch Liên Cư Sĩ, Liên Phong Cư Sĩ v.v… là vua cuối cùng của nhà Nam Đường. Ông này giỏi thơ văn, hội họa, giỏi thư pháp, nhưng thiếu quyết đoán, nhu nhược, thích an nhàn, hưởng lạc. 

[26] Hổ Bí Trung Lang Tướng là chức quan thống lănh quân cấm vệ (quân bảo vệ hoàng gia, cấm cung và hoàng thành), trực thuộc Quang Lộc Huân, được thiết lập từ thời Hán. Hổ Bí (虎賁) là từ ngữ lấy từ sách Châu Lễ và Thượng Thư, mang ư nghĩa “dũng mănh hộ vệ”. Chức quan này thường được hoàng tộc hay một vị đại thần tin cậy của nhà vua đảm nhiệm.

[27] Dương Huyền Cảm là con trai của danh tướng Dương Tố nhà Tùy. Do công lao của Dương Tố, Dương Huyền Cảm được phong tước ngang hàng với cha. Ông được phong làm Lễ Bộ Thượng Thư dưới thời Tùy Dượng Đế. Do họ Dương nhiều vây cánh, Dương Tố khi c̣n sống lại c̣n tỏ ra chuyên quyền, nên Dượng Đế đă đem ḷng nghi kỵ. Dương Huyền Cảm sợ vua sẽ diệt ḿnh, nên ra tay làm phản trước, toan phế lập Dượng Đế để đưa Dương Hạo (cháu nội của Tùy Văn Đế) lên làm vua. Cuộc phản loạn chỉ kéo dài được mấy tháng th́ bị quân nhà Tùy dẹp tan. 

[28] Cô Tạng là một thành tŕ trứ danh thời cổ của vùng hành lang Hà Tây, nay là thành phố Vũ Oai thuộc tỉnh Cam Túc. Nơi này từng là kinh đô của các nước Tiền Lương, Hậu Lương thời Ngũ Hồ Thập Lục Quốc, và là lỵ sở của Kinh Châu, là quận trù phú nhất của vùng Hà Tây thời cổ. Nơi này cũng chính là địa điểm dịch kinh Đại Bát Niết Bàn của quốc sư Đàm Vô Sấm trong thời Thư Cừ Mông Tốn làm vua nhà Bắc Lương.

[29] Châu Xán (?-621) là lănh tụ của loạn quân cuối đời Tùy. Thoạt đầu, hắn làm tá sứ tại Hào Châu, tỉnh An Huy. Hắn từng ṭng quân chống quân phản loạn Trường Bạch Sơn. Về sau, chính hắn khởi nghĩa, chống lại nhà Tùy, tự xưng là Ca Lâu La Vương. Quân phản loạn theo hắn có hơn mười vạn người. Châu Xán là kẻ tàn bạo, thường tàn sát nhân dân, thậm chí từng dùng thịt người làm quân lương. Sau đó, hắn quy phục một quân phiệt khác là Lư Mật. Sau khi Vương Thế Sung đánh bại Lư Mật, hắn chạy sang quy phục Dương Đồng (vua trên danh nghĩa của nhà Tùy ở Lạc Dương), được phong là Sở Vương. Năm 618, sau khi đánh bại tướng nhà Đường là Mă Nguyên Quy và Lă Tử Tạng, hắn tự xưng là Sở Đế. Về sau, khi thất trận, hắn quy phục Đường Cao Tổ (Lư Uyên) và được phong làm Sở Vương. Lư Uyên sai Đoàn Xác đến ủy lạo Châu Xán. Do bị xúc phạm, Châu Xán đă giết Đoàn Xác và vài chục tùy tùng, đem họ nấu lên ăn. Sau đó, hắn lại chạy sang quy phục Vương Thế Sung. Năm 621, Lư Uyên đánh bại Vương Thế Sung, tha chết cho Vương Thế Sung, nhưng kiên quyết xử tử Châu Xán. Sử chép dân Lạc Dương hết sức căm ghét Châu Xán, đă ném đá vào thi thể hắn, khiến đá chất cao như một g̣ mả.

[30] Nghiêm Tử Lăng tên thật là Nghiêm Quang, Tử Lăng là biểu tự. Ông quê ở huyện Dư Diêu thuộc quận Cối Kê, là một bậc cao sĩ đời Đông Hán, là bạn học với Lưu Tú (Hán Quang Vũ Đế) khi c̣n hàn vi. Khi Lưu Tú làm vua, ông liền đổi tên, ẩn náu, chẳng gặp mặt. Hán Quang Vũ về sau t́m được, mời ông vào cung chuyện tṛ một đêm rồi ông cáo từ ra về. Vua lại triệu vời, ông không đến nữa. 

[31] Chung Phóng, tự là Minh Dật, hiệu là Vân Khê Túy Tẩu, là một đại sư về Dịch Học nổi tiếng, ẩn cư tại núi Chung Nam. Ông tinh thông kinh sư, nhiều lần cự tuyệt lời mời ra làm quan của triều đ́nh. Ông không màng, trốn sâu trong núi Chung Nam để vua không t́m được.

[32] Tả Nhai Tăng Lục: Giữa đời Đường, dưới thời Đường Trung Tông, để quản lư tăng, ni, đạo sĩ trong cả nước, cai quản tăng tịch, giám sát việc kiến tạo tự viện, kiểm giảo việc dịch thuật kinh điển, cũng như các sự vụ thuộc tôn giáo, triều đ́nh đă thiết lập chức Công Đức Sứ. Tới thời Đường Hiến Tông, phân chia thành Tả Hữu Công Đức Sứ và lập ra một cơ cấu quản lư riêng gọi là Tăng Lục Ty. Dưới Công Đức Sứ, lại lập ra Tả và Hữu Nhai Tăng Lục để phụ tá.

[33] Hậu Đường là một triều đại trong thời Ngũ Đại Thập Quốc tồn tại từ năm 923 đến năm 937. Lư Khắc Dụng là thủ lănh tộc Sa Đà, cùng Châu Ôn dẹp loạn Hoàng Sào, trở thành quân phiệt hùng mạnh cuối thời Đường. Sau đó, Châu Ôn thắng thế, kiểm soát phần lớn Trung Nguyên, lập ra nhà Hậu Lương. Lư Khắc Dụng yếu thế, phải rút về Sơn Tây. Con Khắc Dụng là Lư Tồn Úc đă nối chí cha, chiêu binh măi mă, diệt nước Yên của Lưu Nhân Cung, đánh Liêu và cuối cùng diệt được Hậu Lương. Do mang họ Lư, Tồn Úc tự coi ḿnh là hậu duệ của nhà Đường, nên xưng quốc hiệu là Đường. Lư Tồn Úc (Đường Trang Tông) chỉ lo hưởng lạc, không màng chánh sự. Sau đó, Đường Trang Tông bị mưu sát khi mới bốn mươi mốt tuổi. Con nuôi của Lư Khắc Dụng là Lư Tự Nguyên đem quân dẹp loạn và lên ngôi vua, tức Đường Minh Tông. Sau khi Minh Tông chết, con của Minh Tông là Lư Tùng Hậu  (Hậu Đường Mẫn Đế) vừa làm vua được một năm th́ bị con nuôi của Minh Tông là Lư Tùng Kha (Hậu Đường Phế Đế) giết chết. Con rể của Đường Minh Tông là Thạch Kính Đường cấu kết với người Khiết Đan, giao ước cống nạp mười sáu châu cho nhà Liêu, nhận vua Liêu là Gia Luật Đức Quang làm cha (tuy Đức Quang mới ba mươi bốn tuổi, c̣n nhỏ tuổi hơn Thạch Kính Đường). Nhà Liêu giúp Thạch Kính Đường diệt Hậu Đường, lập ra nhà Hậu Tấn.

[34] Do Lư Khắc Dụng chưa hề xưng đế, thụy hiệu Đường Vũ Hoàng Đế do con ông là Lư Tồn Úc (Đường Quang Thánh Thần Mẫn Hiếu Hoàng Đế, tức Đường Trang Tông) truy tặng, Lư Khắc Dụng chỉ được nhà Đường phong là Tấn Vương, cho nên chỗ ông ta ở chỉ được gọi là phủ.

[35] Tức thiền sư Huệ Minh Diên San. Sư là trụ tŕ chùa Linh Ẩn thời Triệu Tống, thuộc tông Pháp Nhăn, nối pháp của thiền sư Linh Ẩn Văn Thắng.

[36] Hoàng Hựu là niên hiệu thứ bảy được Tống Nhân Tông (Triệu Trinh) sử dụng từ năm 1049 đến năm 1054.

[37] Người thật sự thành lập tông Pháp Nhăn của Thiền Tông là Pháp Nhăn Văn Ích (885-958). Văn Ích là học tṛ của ngài La Hán Quế Sâm, tức vị đang được nhắc đến trong câu chuyện này. Thiền sư Quế Sâm (867-928) đắc pháp nơi ngài Huyền Sa Sư Bị (835-908). Từ nhỏ, ngài Quế Sâm đă có duyên với Phật pháp, mỗi ngày chỉ ăn một bữa cơm chay. Về sau, Ngài xin xuất gia với ngài Vô Tướng chùa Vạn Tuế ở Thường Sơn, chuyên học Tỳ Ni. Sau đó, đến tham học với các vị thiền sư Vân Cư Đạo Ưng, Tuyết Phong Nghĩa Tồn, nhưng chưa đắc pháp. Tới khi tham học với đệ tử ngài Tuyết Phong là Huyền Sa Sư Bị bèn đắc pháp. Thoạt đầu, Sư trụ tại viện Địa Tạng ở Tây Thạch Sơn mười lăm năm. Sau đó, đến La Hán Viện ở Chương Châu, truyền Thiền Tông. Do vậy, Sư thường được gọi là La Hán Quế Sâm.

[38] Thạch mật là đường cứng do cô đặc nước mía thành khối rồi phơi nóng hay sấy khô.

[39] Tức là Châu Vũ Đế (Vũ Văn Ung) của nhà Bắc Châu. Ông vua này coi trọng Nho học, lại nghe lời sàm tấu của đạo sĩ Vệ Nguyên Tung mà hạ lệnh đàn áp Phật giáo. Vệ Nguyên Tung đâu ngờ vua chỉ chuộng Nho học, đàn áp luôn Đạo giáo, xuống chiếu hạ lệnh cấm tiệt cả Phật giáo lẫn Đạo giáo, bắt tăng nhân và đạo sĩ hoàn tục, tịch thâu ruộng đất, chùa chiền, đạo quán để chia cho vương công.